Oligopol ve Oyun Teorisi

Oligopol piyasasında birbirlerine bağımlı az (sınırlı) sayıda firma faaliyet göstermektedir. Firma sayısının azlığına bağlı olarak, bir taraftan firmalar arasında karşılıklı bağımlılık ortaya çıkarken, diğer taraftan da firmalar arasında rekabet yaşanmaktadır. Oligopol piyasalarının kendi içerisinde sınıflandırılmasında, üretilen mal ve hizmetlerin (ürünlerin) nitelikleri ön plana çıkmakta; ürünlerin homojen olması hâlinde homojen (saf) oligopol piyasasından, heterojen olması hâlinde ise heterojen (farklılaştırılmış) oligopol piyasasından söz edilmektedir. Bu bağlamda ürünlerin homojen olduğu piyasa yapısı tam oligopol, heterojen (farklılaştırılmış) olduğu piyasa yapısı ise kısmi (eksik) oligopol olarak da adlandırılmaktadır.

Az sayıda firmanın faaliyet gösterdiği oligopol piyasasında her firma kendi ürününün fiyatını belirlerken diğerlerinin de nasıl davranacağını dikkate almak zorundadır. Dolayısıyla oligopol piyasasında faaliyet gösteren her firma, örneğin fiyatlarında yapacağı bir değişikliğin diğer firmalar üzerinde yaratacağı etkiyi hesaplamak zorundadır. Bu durumda bir firmanın satabileceği mal ve hizmet miktarı, yalnızca kendi fiyatına değil, diğer firmaların fiyatlarına da bağlıdır.

Oligopol piyasalarında faaliyet gösteren firmalar fiyat ve miktar eksenli olarak ortaya çıkan belirsizlikleri ve riskleri en aza indirmek veya ortadan kaldırmak amacıyla işbirlikçi davranışlar sergileyebilmektedirler. Bu bağlamda firmaların açık veya gizli bir şekilde kendi aralarında anlaşarak rekabeti kısmen veya tamamen ortadan kaldırabilecekleri, böylelikle kendileri için kârlarını maksimize edici fiyatı ve üretim miktarının belirleyebilecekleri ifade edilmektedir.

Oligopol piyasasında firma davranışlarını analiz edebilmek için anlaşmasız/rekabetçi (işbirlikçi olamayan) ve anlaşmalı/rekabetçi olmayan (işbirlikçi) modeller geliştirilmiştir. Anlaşmasız oligopol modellerinden bazıları, Cournot’un düopol modeli, Sweezy’nin dirsekli talep eğrisi modeli, Bertrand’ın fiyat rekabeti modeli, Edgeworth modeli ve Chamberlin modeli’dir. Anlaşmalı oligopol modelleri ise kartel ve fiyat liderliğidir.

Oyun teorisinde bir takım oyuncular, stratejiler ve kazançlar söz konusudur. Oyuncu, oyuna karar veren ve oyunları davranışlarına göre değiştiren iktisadi birimlerdir. Diğer bir ifade ile piyasa yapılarında oyuncular firmalardır. Dolayısıyla firmalar geliştirecekleri stratejiler çerçevesinde oyun alanı olarak nitelendirilen piyasa yapısı içerisinde kazançlarını maksimize etmeye çalışmaktadırlar. Bu bağlamda strateji belli bir amaca, belli sınırlandırmalar çerçevesinde en hızlı ve en düşük maliyetle ulaşmak amacıyla kullanılan araçlar, öncelikler, zamanlama, ayarlama, işbölümü ve örgütlenme gibi tercih ve kararların bütünüdür. Diğer bir ifadeyle strateji, oyun esnasında her bir oyuncunun yapabileceği eylemlerdir.

Oyun teorisi modellerinde çeşitli stratejiler tercih edilebilmektedir. Rakiplerinin kararları veri iken bir oyuncunun kendisi için yapabileceğinin en iyisini yaptığı duruma Nash dengesi denir.

Oyun teorisinde stratejik karar davranışlarının içeriği ve anlamı, oyun teorisinin klasik bir oyunu olan mahkumların açmazı oyunu ile açıklanmaktadır. Mahkumların açmazı oyunun ilk olarak 1940 yılında Kanadalı matematikçi Albert William Tucker tarafından formüle edilmiştir. Bu oyun, kazanç matrisindeki taraflardan birisinin kazancının diğerinin kaybına neden olduğu sıfır toplamlı klasik bir oyunu ifade etmektedir.