Monopol

Tam rekabet piyasa yapısının temel özellikleri, atomisite, homojenlik, mobilite ve şeffaflıktı. Bu özelliklerden birinin veya bir kaçının olmadığı piyasa yapıları, aksak/eksik rekabet piyasaları olarak adlandırılmaktadır. Piyasalarda rekabetin aksamasına ve dolayısıyla aksak rekabet piyasalarının oluşmasına neden olan bazı faktörler bulunmaktadır. Mülkiyet hakları, kamusal düzenlemeler ve piyasa düzenlemeleri şeklinde ortaya çıkan yasal düzenlemeler, arz yönlü ve/veya talep yönlü olarak gelişen piyasa yapısından kaynaklanan nedenler ve ürünün homojen veya heterojen olmasına bağlı olarak firmalar tarafından tercih edilen stratejilerinden kaynaklanan engeller bunlardan bazılarıdır.

Firmaların monopol gücü, Amerikalı iktisatçı Abba Ptachya Lerner tarafından geliştirilen Lerner İndeksi ile ölçülmektedir. Lerner indeksinde fiyatın marjinal maliyete (P=MC) eşit olması hâlinde Lerner indeksinin değeri 0, marjinal maliyetin 0 olması (MC=0) hâlinde ise Lerner indeksinin değeri 1 olmaktadır. İndeks değerinin 0 olması, firmanın hiçbir monopol gücünün olmadığı (tam rekabet) anlamına gelirken, indeks değerinin 1 olması, firmanın monopol gücünün tam olduğu (saf monopol) anlamına gelecektir.

Tam rekabet piyasasında olduğu gibi saf monopol piyasası da idealize edilmiş bir piyasa yapısı olup, gerçek yaşamda bulunmayan bir piyasadır. Çok sayıda alıcısı olan ve yakın ikamesi bulunmayan bir malın tek bir üreticisinin/satıcısının olduğu piyasa yapısı, monopol piyasası olarak adlandırılmaktadır. Piyasada tek bir üretici olmasından dolayı monopol piyasasında firmanın talep eğrisi, aynı zamanda piyasa talep eğrisini temsil etmektedir. Monopolde MR doğrusunun eğimi talep (D) eğrisinin eğiminin iki katı olmaktadır. Toplam gelirin maksimum olduğu satış miktarında (Q1) marjinal gelir sıfır olmaktadır. Monopol piyasasında faaliyet gösteren firma açısından kısa dönemde aşırı kâr, normal kâr ve aşırı zarar durumları söz konusu iken, fiyatı veya miktarı belirleme gücüne sahip olan monopolcü firma uzun dönemde aşırı kâr elde etmektedirler.

Monopolcü firma alternatifi bulunmadığından dolayı, malın fiyatını belirleme hususunda önemli bir güce sahiptir. Bu güç sayesinde monopolcü firma kârını artırmak amacıyla aynı malı farklı fiyatlardan satışa sunabilmektedir. Bu strateji fiyat farklılaştırması olarak adlandırılmaktadır. Fiyat farklılaştırması stratejisinin temel amacı, tüketici rantının bir kısmının veya tamamının ele geçirmektedir. Bu stratejinin başarılı olabilmesi için; aynı malın farklı fiyatlarda satışa sunulacağı piyasaların birbirlerinden ayrılabilmesi, birbirinden ayrılan piyasalarda aynı malın talebinin fiyat esnekliğinin farklı olması ve piyasaları birbirinden ayırmanın firmaya getirisinin, maliyetinden yüksek olması gerekmektedir. Firmalar kişisel fiyat farklılaştırması, miktar eksenli farklılaştırma ve mekânsal fiyat farklılaştırması olmak üzere üç tür fiyat farklılaştırması tercih edebilmektedir.

Monopolcü tam rekabette faaliyet gösteren bir firmaya göre bir taraftan aynı malı daha yüksek fiyatla piyasaya sunarken, diğer taraftan da piyasaya arz ettiği mal miktarını azaltmaktadır. Ayrıca monopolcü firma, aynı malı tam rekabet piyasasında faaliyet gösteren bir firmaya göre daha yüksek birim maliyetle üretmektedir. Ortaya çıkan bu etkinsizliğe monopolün maliyeti denilmektedir.