Meteoroloji ve Atmosferik Özellikler

İnsanoğlu yaşamını sürdürmek için içinde bulunduğu atmosferin koşullarına ayak uydurmak zorundadır. Meteoroloji, atmosferde meydana gelen hava olaylarının oluşumunu, gelişimini ve değişimini nedenleri ile inceleyen ve bu hava olaylarının canlılar ve dünya açısından doğuracağı sonuçları araştıran bir bilim dalıdır. Meteoroloji dünya üzerindeki en eski bilim dalları arasında yer almakta olup kökeni 2000 yıldan daha eskiye dayanmaktadır. Somut ve kıyaslanabilir meteorolojik değerlerin elde edilmesi ancak 1600 –1700’lü yıllarda mümkün olabilmiştir. İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sırasında ise meteorolojik açıdan büyük icatlar ortaya çıkmış ve teknik ilerlemeler sağlanmıştır. Çalışma alanları temel alındığında meteoroloji; genel, teorik, deneysel ve uygulamalı meteoroloji olarak sınıflandırılabilmektedir. Bunların dışında amaca yönelik olarak meteorolojinin alt dallarından biri havacılık meteorolojisidir. Havacılık meteorolojisine aeronatik meteoroloji de denilmektedir ve uçuş faaliyetlerini etkileyen meteorolojik olay (oraj, downburst, microburst, türbülans, buzlanma, sis vb.) ve özelliklerin ölçüm, gözlem ve tahminleri ile ilgilenen meteorolojinin alt dalıdır. Atmosferin özelliklerinden kaynaklanan ve yeryüzü şekillerinden mevsimlere kadar çok sayıda faktör tarafından etkilenen fiziksel ve ölçülebilir özelliklere meteorolojik elemanlar denilmektedir. Bunlar arasından en önemlileri; hava sıcaklığı, hava basıncı, atmosferik nemlilik, bulutluluk, görüş engelleyici hadiseler (kuru duman, sis, pus), yağış ve rüzgâr olarak ele alınabilir. Hava sıcaklığı bir gaz olan havanın sahip olduğu enerjinin dışa yaptığı etkidir. Havanın bu özelliği termometre denilen alet ile ölçülür ve derece ile birimi belirlenir. Hava sıcaklığı atmosferin en önemli özelliğidir. Çünkü sıcaklık diğer bütün özelliklerin şekillenmesine etki eder ve diğer özelliklerin etkisini de içinde barındırır. Atmosferin genel özellikleri gazların özellikleri ile aynıdır. Yani atmosferin belirli bir noktasında yer alan hava kütlesinin belirli bir hacmi, yoğunluğu ve sıcaklığı vardır. Havanın gerek gazların sahip olduğu özelliklerden (sıcaklık yoğunluk gibi) gerekse yerçekiminden dolayı yer yüzeyine uyguladığı bir baskı ve ağırlık bulunmaktadır. Bu ağırlığa hava basıncı denilmektedir. Atmosferik basınç barometre ve barograf denilen iki alet ile ölçülebilir. Değerini ölçmektedir. Suyun gaz hâlinde, yani buhar olarak atmosferde bulunması nemi ifade etmektedir. Açık su yüzeylerinden, bitki ve diğer canlılar tarafından ve toprak yüzeyinden atmosfere devamlı surette nem kazandırılmaktadır.

Atmosferik nemlilik kendini bulut, sis veya pus olarak belli edebilir. Su buharının atmosfer içerisindeki diğer gazlardan bağımsız olarak oluşturduğu basınç miktarına buhar basıncı denilmektedir. Atmosferdeki nemi ifade etmek için, mutlak, maksimum ve nispi nem şeklinde üç terim kullanılmaktadır. Mutlak nem normal atmosfer ortamında bir metreküp hava kütlesi içerisinde bulunan su buharı miktarıdır. Maksimum nem ise bir metreküp havayı doymuş hale getirecek maksimum nem miktarıdır (ya da o hava kütlesinin tutabileceği maksimum nem miktarıdır). Nispi nem ise mutlak nemin maksimum nem miktarına oranıdır. Meteorolojik çalışmaların tamamında bahsedilen nem nispi nemdir ve değeri % olarak verilir. Nispi nem higrometre veya higrograf ile ölçülmektedir. Atmosfer içerisinde bir noktada nemin yoğunluğu arttığında su damlacıkları ya da buz kristalleri ortaya çıkar bu durum yer seviyesinde sis veya pus, gökyüzünde ise bulut oluşumuna neden olur. Bulutlar havadaki su buharının yükselmesi ve yoğunlaşarak mikroskobik derecede küçük su damlacıkları veya buz kristalleri hâline dönüşmesi ile meydana gelirler. Meteorolojik olarak bulutlar, oluşum, görünüm, şekil ve yükseklik açısından sınıflandırmalara tabi olsa da en genel sınıflama yüksek, orta ve alçak bulutlar olarak yüksekliklerine göre yapılmaktadır. Bulutların yüksekliklerine göre sınıflandırılmasında bulut taban yüksekliği ele alınmaktadır. Bulut isimlerinin önüne konan ön ek, hangi grup içerisinde olduğunu göstermektedir. Örneğin; Sirrus (Cirrus) bulutlarında olduğu gibi “Cirr -” ön eki yüksek bulutları, Altostratus bulutlarında olduğu gibi “Alto -” ön eki orta bulutları gösterir. Bulutların isimlendirilmesi yeryüzünden bakan bir kişinin bulutları benzettiği şeylerin Latincesi ile yapılmıştır. Yüksek bulutlar; Cirrus, Cirrocumulus ve Cirrostratus bulutları, Orta bulutlar; Altokümülüs (Altocumulus –Ac), Altostratüs (Altostratus –As) ve Nimbostratüs, (Nimbostratus –Ns), Alçak bulutlar, Kümülüs (Cumulus –Cu), Kümülonimbüs (Cumulonimbus –Cb), Stratokümülüs (Stratocumulus –Sc) ve Stratüs (Stratus –St) şeklindedir.Meteorolojik görüş (rüyet); yatay görüş uzaklığı olarak ufuk yönünde, arazide işaretlenebilen dağ, orman, tek bina, ağaç gibi cisimlerin referans noktası olarak alınarak, çevreleri ile birlikte, belirli bir ışıklandırma vasıtasıyla görülebildiği ve tanınabildiği uzaklıktır. Yağış atmosfer içerisindeki su buharının soğuma nedeni ile yoğunlaşması ve damlacık hâline gelerek yerçekimi etkisiyle yeryüzüne dönmesi olayına denilmektedir. Sıcaklık farkları nedeniyle oluşan basınç farkından dolayı yer yüzeyinde yüksek basınçlı alanlardan alçak basınçlı alanlara doğru havanın hareketi oluşmaktadır. Havanın yatay yöndeki bu hareketine rüzgâr denilmektedir.