Saklı Pay ve Tenkis
Saklı Pay Kavramı
Türk Hukuku’nda esasen mirasbırakana terekesi üzerinde tasarruf serbestîsi tanınmıştır ve fakat bu, mirasbırakanın tereke üzerinde sınırsız şekilde tasarruf edebileceği anlamına gelmez. Nitekim mirasbırakan kanunen belirlenmiş bazı mirasçılara hiç mal mülk bırakmazlık edemez. İşte mirasbırakan tarafından müdahale edilemeyen bu miras paylarına saklı pay (mahfuz hisse); saklı payı olan mirasçılara ise saklı pay sahibi (mahfuz hisseli) mirasçılar denir.
Tasarruf Oranı
Saklı paydan söz edildiğinden akla gelen bir kavram da mirasbırakanın tasarruf oranıdır. Tasarruf oranı mirasbırakanın mirasının serbestçe tasarruf edebileceği kısmına işaret eder ki bu kısım, terekenin saklı pay dışında kalan kısmıdır. Oran olarak ifade edildiğinde, buna tasarruf oranı denir. Tasarruf oranı terekenin mirasbırakan tarafından tasarruf edilebilir kısmını göstermektedir.
Tenkise Esas Tereke
Tasarruf oranının aşılıp aşılmadığı, bir başka deyişle saklı payın ihlal edilip edilmediği tenkise esas tereke üzerinden yapılacak hesapla belirlenir. Bu hesaplama birkaç aşamalıdır. Önce mirasbırakanın net terekesi bulunur. Sonra bu terekeye bazı değerler eklenir. Net terekeye eklenecek bu değerler de kanun koyucu tarafından belirlenmiştir. Bu değerler eklenmek suretiyle bulunan terekeye tenkise esas tereke veya tenkise esas alınan tereke denir. İşte tasarruf oranı da bu terekeye uygulanır ve saklı pay ihlali olup olmadığı anlaşılır.
Net Tereke: Tereke Arapça terk sözcüğünden türetilmiştir. Özü itibarıyla, ölen kişinin geride bıraktığı intikale elverişli mal varlığı değerlerini ve hukuki ilişkilerini ifade eder. Tenkise esas terekenin belirlenmesinde net tereke dikkate alınır. Net tereke terekenin aktif ve pasifinin belirlenmesi ile bulunur. Terekenin aktifi bulunduktan sonra ondan terekenin pasifi çıkarılır ve böylece net tereke elde edilir. Net terekeye safi tereke de denir.
Terekenin aktifleri: Terekenin aktiflerinde; taşınmazlar, taşınırlar, para ve kıymetli evrak, borçlar hukukundan doğan alacaklar, edinilmiş mallara katılma rejiminden doğan alacak hakkı, ortaklık payları, fikrî ve sınai eserlerden doğan mali haklar, patentten doğan mali haklar bulunur.
Terekenin pasifleri: Terekenin pasiflerinde; mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin korunması maksadıyla yapılan giderler, mirasbırakan ile birlikte yaşayan kişilerin bakım ve geçim giderleri, mirasbırakanla birlikte yaşayan bazı kimselerin bedel isteme hakkı, bazı eğitim ve öğrenim giderleri, Engelli çocuklara yapılacak ödeme ile gebe kadının giderleri bulunur.
Terekeye Eklenecek Değerler: Terekeye eklenecek değerler üç başlık altında toplanır: Denkleştirmeye tabi kazandırmalar, sağlar arası karşılıksız kazandırmalar ve sigorta alacakları.
Ölüme bağlı tasarruflar terekeye eklenecek değerler içinde yer almaz. Ölüme bağlı tasarruflar da saklı pay ihlali olup olmadığında (tasarruf oranının aşılıp aşılmadığında) dikkate alınmakta ve fakat bunlar net tereke içinde, sağlar arası kazandırmalar ise terekeye eklenecek değerler içinde değerlendirilmektedir.
Denkleştirmeye tabi kazandırmalar: Yasal mirasçılar mirasbırakanın sağlığında, miras paylarına mahsuben ondan bazı sağlar arası karşılıksız kazandırmalar elde etmiş olabilirler. Bu kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle (iade etmekle) birbirlerine karşı yükümlüdürler.
Sağlar arası karşılıksız kazandırmalar: Tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenen bu kazandırmalar, tenkise tabi sağlar arası kazandırmalar olarak anılır. Tenkise tabi sağlar arası kazandırmalar TMK m. 565’te sayılmıştır.
Sigorta alacakları: Net terekeye eklenecek bir başka değer, üçüncü kişi lehine yapılmış hayat sigortası alım değeridir.
Saklı Pay Sahibi Mirasçılar
Saklı pay sahibi mirasçılar ve saklı pay oranları sınırlayıcı şekilde TMK m. 506’da sayılmıştır. Mirasbırakanın saklı pay sahibi mirasçıları; altsoyu, eşi ve ana babasıdır. Bunların haricinde kalan yasal mirasçıların saklı payları yoktur.
Saklı pay sahibi mirasçıların saklı pay oranları şöyledir: Altsoyun yasal miras payının yarısı saklı payıdır. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri saklı pay oranıdır. Sağ kalan eş için; altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü saklı pay oranı olarak belirlenmiştir.
Tenkis Davası
Tenkis davası ile kural olarak mirasçılar, miras bırakanın tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarruflarının (aşan kısmının) indirilmesini/tenkisini talep ederler. Böylece saklı paylar korunmuş olur.