Tüzel Kişiler

Kavram

Tüzel kişiler, gerçek kişiler dışında kalan, hukuk düzenince kendilerine haklara sahip olma ve borç edinme olanağı sağlanmış varlıklardır. Tüzel kişiler, kişi ya da mal topluluğu şeklinde karşımıza çıkar.

Tüzel Kişiliğin Unsurları

Bir topluluğun tüzel kişi olabilecek bir topluluk olarak nitelendirilebilmesi için bazı koşulların bir arada gerçekleşmesi gerekir. Öncelikle topluluk; bir amaç etrafında toplanmış, bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelmiş ya da -mal topluluğunda- getirilmiş olmalıdır. Topluluk bu amacı gerçekleştirmek için örgütlenmiş olmalı ve tüzel kişi olma iradesi de taşımalıdır. Diğer yandan tüzel kişi olabilmek için topluluğun hukuk düzenince kişi olarak tanınması gerekir.

Tüzel Kişiliğin Kazanılması

Kişi sıfatının kazanılmasında hukuk düzenleri tüm topluluklar için tek bir sistem benimsememiştir. Genelde tüzel kişiliğin kazanılmasında başvurulan üç sistem bulunmaktadır. Bunlar; izin, serbest kuruluş sistemi ve normatif sistemdir. Bu sistemlerin her biri, bir hukuk sistemi içinde yan yana uygulanıyor olabilir. Zira tüzel kişi türlerinin hepsine aynı şekilde yaklaşılmaz. Bu, büyük ölçüde hukuk politikası meselesidir. Bugün Türk hukukunda ağırlık kazanan sistemin normatif sistem olduğunu söylemek mümkündür.

Tüzel Kişilerin Sınıflandırılması

Tüzel kişiler iç yapılarına göre, kişi topluluğu ve mal topluluğu olmak üzere ikiye ayrılır. Kooperatifler, şirketler, dernekler, sendikalar, siyasi partiler kişi topluluğuna; vakıflar, üniversiteler , TRT, YÖK gibi kurumlar da mal topluluğuna örnek olarak verilebilir.Tabi oldukları kurallara göre de genelde kamu hukuku tüzel kişileri ve özel hukuk tüzel kişileri olmak üzere ikiye ayrılırlar. Devlet, belediye, köy, TRT, Millî Piyango İdaresi, üniversiteler kamu hukuku tüzel kişilerine; dernek, vakıf, siyasi parti ve sendika da özel hukuk tüzel kişilerine örnektirler. Özel hukuk tüzel kişilerinin bir kısmı kazanç paylaşma amacı güderken bir kısmı ideal amaçlar güder.

Tüzel Kişilerin Hak Ehliyeti

Tüzel kişiler, kişilik kazanmakla birlikte hak ehliyetine de sahip olur. Tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi yaratılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir.

Tüzel Kişilerin Fiil Ehliyeti

Tüzel kişiler fiil ehliyetini ise, gerçek kişilerden farklı olarak kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmaları ile kazanır.

Organ Kavramı ve Türleri

Tüzel kişilerin örgütlenmesinde organlar görülür. Bunlar kendilerine kanunla ya da tüzel kişinin ana statüsü ile verilen yetkileri kullanır, görevleri yerine getirirler. Bir tüzel kişide, kanun koyucu tarafından bulunması zorunlu tutulan organlara zorunlu organ denir. Tüzel kişi, kendi iradesi ile örgütlenmesinde zorunlu organlar dışında başka organlara da yer verebilir.

Fiil Ehliyetinin Organlar Eliyle Kullanılması

Tüzel kişinin iradesi, organları aracılığıyla açıklanır. Tüzel kişi yetkili organı aracılığıyla hukuki işlemlerde bulunur; bir şeyi alıp satabilir, kiraya verebilir, eser sözleşmesi yapabilir.

Tüzel Kişilerin Yerleşim Yeri

Tüzel kişilerin yerleşim yeri olmalıdır. Yerleşim yerinin tekliği ve zorunluluğu ilkeleri tüzel kişiler için de geçerlidir.Tüzel kişinin yerleşim yeri, kanunla özel olarak belirlenmemişse, kuruluş belgesinde belirtilen yerdir. Kuruluş belgelerinden yerleşim yeri anlaşılamayan tüzel kişilerin yerleşim yerleri de işlerinin yönetildiği yerdir.

Tüzel Kişilerin Sona Ermesi

Bilindiği gibi gerçek kişilerde kişilik ölümle sona erer. Tüzel kişilerin de varlıkları sona erebilir. Tüzel kişiler ya kendiliğinden sona erer ya da bir kararla sona erdirilirler. Sona erme üzerine tüzel kişilerde önce tasfiye sonra da özgüleme süreci yaşanır.