Mantık Yanlışları I: Biçimsel Mantık Yanlışları

Biçimsel bir disiplin olan daha doğrusu akıl yürütmelerde geçerli form veya biçimleri araştıran mantık, biçimsel anlamda yanlış kullanılan terim ve düşünmeleri araştırır. Çünkü bu tür yanlışlardan kaçınarak akıl, doğru, düzgün ve geçerli akıl yürütmeleri ortaya koyabilir. Fakat biçimsel yanlışların yanında içeriksel yanlışlardan da kurtulmak gerekmektedir. Aksi hâlde doğru düşünme yani doğru sonuç ortaya koymak olanaklı değildir. Bu nedenle, akıl doğrusu ile bilgi doğrusunun birlikte kullanılması gerekmektedir.Yanlış terimi, bir ölçüye, bir kurala, bir ilkeye ve bir gerçeğe uymama ve aykırı olma anlamını taşımaktadır. Bu terim, düşüncede ve eylemde doğru, uygun ve geçerli olmamayı yani aykırı olmayı içermektedir.

Mantıkta yanlış; biçimsel, içeriksel ve davranışsal olarak üç ayrı sınıflama altında incelenmektedir.

Biçimsel bir disiplin olan daha doğrusu akıl yürütmelerde geçerli form veya biçimleri araştıran mantık, biçimsel anlamda yanlış kullanılan terim ve düşünmeleri araştırır. Çünkü bu tür yanlışlardan kaçınarak akıl, doğru, düzgün ve geçerli akıl yürütmeleri ortaya koyabilir.

Mantıkta Yanlış Konusunun Önemi

Mantığın amacı, düzgün ve geçerli akıl yürütme biçimlerini araştırmak olduğu kadar aklın düşünmede yanlışa düşmesindeki kural ya da içerik hatalarını da arştırmaktır. Böylece mantık, doğru, düzgün ve geçerli akıl yürütmelerin önünde engel olabilecek hatalı ve yanlış biçim, içerik ya da davranışa dayalı kuralları ve ilkeleri de göz önünde tutmak zorundadır. Sonuçta akıl, düşünmede hataya düşmekten korunur.

Mantıkta Yanlışın İncelenmesi

Yanlış üzerene yapılan mantık çalışmalarında sahte deliller ve kurallar, hatayı olanaklı kılan yöntemler, yanlış bilgiyi doğru gibi varsayan öncüller kısaca her tür farklı yanlış çeşitleri araştırılmıştır. Mantıkta yanlış hem ayrıntılı ve çeşitli hem de karmaşıktır. Çünkü bir yanlış, sadece bir tür içinde sınıflanamadığı gibi başka bir grup altında da sınıflanabilmektedir. Tarihsel süreçte mantıktaki yanlışlar, ilk olarak Aristoteles tarafından araştırılmıştır. Aristoteles yanlışları, Organon'un VI. kitabı olan Sofistik Çürütmeler'inde ele alır ve açıklar.

Yanlışlara Düşme Nedenleri

Yanlış, kişinin aklını ve düşüncesini etkileyen birtakım öznel/sübjektif ve dışsal nedenlerden kaynaklanır. Ayrıca mantığı bilmeme veya kurallarına uymama da temelde, öznel ve dışsal nedenler içinde değerlendirilmektedir.

Kişinin bilgi ve düşünme eksikliği, dikkatsizliği, kuruntuları, hırs ve arzuları, önyargıları ve batıl inançları gibi nedenler sonucu yanlışa düşmesi, öznel nedenlerdir.

Bazı yanlış terbiye tarzı, otoriteye bağlılık, bazı yanlış örf, âdet ve düşünceleri sürdürme, grupçuluk, taassup, körü körüne taklitçilik, toplumda konuşulan dilin yapısı, düşüncemizi etkileyen ve bizi yanlışa düşüren dışsal nedenlerdendir.

Biçim Yanlışları

Mantıkta biçimin anlamı, aklın kendi kendisiyle uyumu, öncüllerin bir araya getiriliş biçimi veya öncüller arasındaki mantıksal ilişkisidir. Bir kıyasın biçimsel yönden doğruluğu yani sağlamlığı, kıyas için ortaya konan kuralları ve netice verme koşulların sağlamasıyla ilgilidir. Kıyasta yapılan biçim yanlışlarının en önemli nedeni , kıyas kurallarının ihlal edilmesidir. Çeşitli biçimlerde basit kıyas söylemek olanaklıdır. Fakat bu söyleniş biçimleri basit kıyas kuralları çerçevesinde ve orta terimin öncüllerdeki durumuna göre olur.