Merkezkaç Faaliyetleri

Belirli bir amaca ulaşmak için insanların emek, bilgi ve becerilerini birleştirerek meydana getirdikleri sisteme örgüt denilmektedir. İşletmeler ise toplum ihtiyaçlarını karşılamak ve kâr elde etmek amacıyla oluşturulmuş örgütler olarak tanımlanmaktadır. Bir örgüt olarak işletmeler, amaçlarına uygun olarak faaliyetlerini sürdürebilmek için kısa ve uzun vadeli hedefler belirlemekte ve tüm yöneticileri ve işgörenleri bu hedefler doğrultusunda motive etmektedirler. Belirlenen hedeflere ulaşabilmenin temel koşullarından biri, işletme amaçlarına ulaşabilmek için gerekli olan yol ve yöntemlerin planlanması ve yöneticilerin ve işgörenlerin yetki ve sorumluluklarının belirlenmesidir. Yetki ve sorumlulukların belirlenmesi işletme hedeflerine ulaşmada ve aynı zamanda hedeflere ulaşılma derecelerini ölçmede, denetlemede ve belirlenen hedeflere ulaşma derecesini ölçmenin kontrolünü sağlamada da önemli bir rol oynamaktadır.

Yetki dağılımı açısından örgüt yönetimleri; merkeziyetçi yönetim ve merkezkaç yönetim olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Örgüt yönetim yetkisinin üst kademelerde olduğu yönetim tarzı merkeziyetçi yönetim olarak ifade edilirken, yetkinin üst kademelerden alt kademelere doğru aktarıldığı yönetim ise merkezkaç yönetim olarak tanımlanmaktadır.

Küreselleşme ile birlikte ortaya çıkan ticari serbestleşme, işletmelerin rekabet alanlarını genişletmiştir. Artan rekabet ortamında belirlenen hedeflere ulaşabilmek için işletmelerin daha hızlı kararlar vermeleri gerekmektedir.Hızla gelişen ve değişen rekabet şartları ve işletmelerin büyüme istekleri, işletmelerin yeni fonksiyonlar ve bölümlere sahip olmalarını ve işletme yönetiminde merkezkaç yönetim anlayışının oluşturulmasını gerektirmektedir.

Merkezkaç yönetim anlayışında oluşturulan her bir bölüm sorumluluk merkezi olarak isimlendirilmektedir. Sorumluluk merkezi, bir yöneticinin emir ve kumandası altında bulunan birim veya faaliyet alanı olarak da tanımlanabilir. İşletmelerde sorumluluk merkezlerinin oluşturulmasında başarıyı yakalayabilmenin iki önemli kriteri vardır. Bu kriterler; sorumluluk merkezleri arasında adaleti sağlamak ve sorumluluk merkezlerinde hedef birlikteliğini oluşturmak yani esas amacın genel olarak işletmenin hedefleri olduğunu vurgulamaktır.

Sorumluluk merkezinin etkinliği, birimin belirlenen ve tahmin edilen sonuçları ne ölçüde gerçekleştiğinin bir ölçüsüdür. Verimliliği ise belirli miktardaki çıktıyı en az girdi ile veya mümkün olan en fazla çıktıyı belirli girdi miktarıyla gerçekleştirmektir.

Finansal kontrol sistemi, işletmenin yetki ve sorumlulukları içerisinde belirlenen, işletme varlıklarının sahip olunması ve kullanılmasında yetki ve sorumluluğunun işletme hedef ve politikalarına uygun olarak ve etkin bir şekilde yürütülüp yürütülmediğini ölçümleyen bir sistemdir.

Merkezkaç yönetim anlayışında işletmeler birbirinden belirgin bir şekilde ayrılmış birçok sorumluluk merkezine bölünebilmektedir. Sorumluluk merkezleri genel olarak yöneticinin yetkisinin kapsamına ve finansal sorumluluğun tipine göre sınıflandırılmaktadır. Genel olarak sorumluluk merkezleri dört merkeze ayrılmaktadır. Bu merkezler gider merkezleri, gelir merkezleri, kâr merkezleri, yatırım merkezleri.

Sorumluluk muhasebesi, muhasebe veri ve bilgilerinin örgütsel sorumluluk alanları dikkate alınarak toplanması, işlenmesi, raporlanması ve bunlara bağlı olarak yöneticilerin başarılarının ölçülmesi esasına dayalı muhasebe sistemi olup; giderler, gelirler, kârın ve varlıklar sorumlu yöneticiler itibarıyla izlenmesi ve denetlenmesi olarak tanımlanmaktadır. Başka bir tanıma göre sorumluluk muhasebesi, işletmenin bölüm ya da alt birimlerinin de sorumluluk yüklenen yöneticilerin bölümsel düzeyde faaliyet ve başarılarının ölçülebilmesini sağlamak amacıyla muhasebe sisteminin tüm kayıt düzeni ile birlikte işletmenin örgüt yapısı ve sorumluluk temeline göre düzenlenmesidir.Sorumluluk raporları, işletme yöneticilerinin gereksinim duyduğu bilgileri zamanında ve istenen biçimde sağlayan, işletme yönetiminde neyin nerede nasıl olduğunu gösteren kontrol araçlarıdır.

Merkezkaç yönetim anlayışı ile yönetilen işletmelerde, işletmenin genel performansı, bölüm performansları ve sorumluluk merkezi performansları ile ölçülmektedir. Oluşturulan sorumluluk merkezlerinin yöneticilerinin faaliyetlerinin kontrol edilmesi ve başarılarının ölçülmesi sorumluluk muhasebesi sisteminin en önemli amaçlarından biridir.

Sorumluluk merkezindeki gelirler ve giderlerden sorumlu olan kâr merkezi yöneticilerinin başarı ölçümlemesi, kontrol edilebilir gelir ve giderlerin tespiti ile mümkün olmaktadır. Diğer bir ifadeyle, kâr merkezi yöneticisinin performansı, yönetici kararlarından etkilenen gelirler ile giderler arasındaki sapmaların ölçümlemesiyle yapılmaktadır. Bu ölçümleme yapılırken karşılaşılan en önemli sorun, kâr merkezinde oluşan gelir ve giderlerin kontrol edilebilen ve edilemeyen şeklinde ayrıma tutulmasıdır.

Yatırım merkezi yöneticisinin başarı ölçümlemesi amacıyla genel olarak üç ölçüt kullanılmaktadır. Bu ölçütler; Yatırım getiri oranı (ROI), Artık gelir (RI), Ekonomik katma değer (EVA)’dir.