Kalite Maliyetleri ve Muhasebeşleştirilmesi

Yaşanan yoğun rekabete direnmek, ayakta kalmak isteyen işletmeler bir taraftan rekabetin tüm kurallarını oynamak bir taraftan da kaliteyi yakalamak zorundadırlar.

Juran kaliteyi “kullanıma uygunluk” olarak tanımlarken bir başka uzman Taguchi; “bir ürünün, topluma sunulduktan sonra neden olduğu en az zarar” olarak tanımlamaktadır. Amerikan Kalite Kontrol Derneği ise kalite kavramını şu şekilde tanımlamaktadır; “Bir mal ya da hizmetin belirli bir gerekliliği karşılayabilme yeteneklerini ortaya koyan karakteristiklerinin tümüdür”.

Kalite ile maliyetler arasında sıkı bir ilişki vardır. Klasik yönetim anlayışında kabul gören “kalite maliyetleri yükseltir” yargısı yerini, “kalite maliyetleri düşürür” anlayışına bırakmıştır. Yapılan birçok araştırma bu anlayışı doğrulamaktadır.

İşletme yöneticileri arasında da, kalite maliyeti terimi yerine, kötü kalitenin maliyetini kastetme alışkanlığı giderek yaygınlaşmaktadır. Kalite maliyetleri, hedeflenen kaliteye ulaşmak için yapılan her türlü maliyet ile ulaşılamadığı için katlanılmak durumunda kalınan maliyetler olarak tanımlanabilir.

Kalite maliyetleri bazı kaynaklarda üç, bazı kaynaklarda dört başlık altında toplanmaktadır. Üç başlık altında toplayan kaynaklarda İçsel ve Dışsal Başarısızlık Maliyetleri birleştirilerek Başarısızlık Maliyetleri olarak verilmekte, dörtlü sınıflamada ise bunlar ayrılmaktadır. Kalite konusunda tanınmış isimlerden olan Dr.Juran’da kaliteyi dört kategoriye ayırmaktadır; 1. Önleme Maliyetleri, 2. Değerlendirme Maliyetleri, 3. İçsel Başarısızlık Maliyetleri, 4. Dışsal Başarısızlık Maliyetleri.

Önleme maliyetleri, işletmelerin ürettikleri mal ya da hizmetler için amaçladıkları kalite hedefine ulaşmak, belirlenen bu düzeyden sapmaları engellemek amacıyla yapılan, bir takım ön çalışmalar ve alınan tedbirler nedeniyle ortaya çıkan giderlerdir.

Değerlendirme maliyetleri; işletmenin sahip olduğu sistemin ürettiği kalite düzeyinin ölçülmesi ve değerlendirilmesiyle ilgili maliyetlerdir.

İçsel başarısızlık maliyetleri, üretilen ürünlerin dış müşteriye ulaşmadan fark edilen yetersizliklerinin ve hatalarının doğurduğu maliyetlerdir

Dışsal başarısızlık maliyetleri, ürün veya hizmetteki hatanın müşteriye ulaştıktan sonra fark edilmesi ile ilgili maliyetlerdir. Diğer bir ifadeyle; kalite sapmalarının, ürün işletme dışına çıktıktan sonra, işletmeye yüklediği maliyetlerdir.

Kalite maliyetlerinin birbiriyle etkileşimi de söz konusudur. Birinde yapılan uygulamalar sonucu toplam kalite maliyetlerinin düşürülmesi mümkün olabilir. Örneğin önleme faaliyetlerinde elde edilen başarı ile bareber toplam kalite maliyetlerinde bir düşüş kaydedilebilir. Önleme faaliyetlerindeki başarı, sonraki süreçte olası kusurlu üretimin de önüne geçeceğinden toplam kalite maliyetlerinde bir azalışa neden olacaktır. İçsel başarısızlık olarak nitelendirilen müşteriye ulaşmamış kusurlu ürünlerde azalma veya sıfır hata üretim gerçekleştirildiğinde ise dışsal başarısızlık maliyetlerinde düşüş hatta sıfıra yaklaşma söz konusu olacaktır. Kısaca kalite maliyetlerinin her birinin diğerleri ile etkileşimi söz konusudur.

Kalite maliyetleri, özellikle muhasebe kayıtları anlamında çok yaygın olarak bilinen bir konu değildir. Tekdüzen Hesap Planı'nda da bu maliyetlerin ismini taşıyan hesaplara yer verilmemiştir. Bazı kaynaklarda bu maliyetlerin kayıtları için hesap planında boş bırakılmış olan 800’lü hesapların kullanılmasının uygun olacağı belirtilirken, bazı kaynaklarda bu maliyetlerin de diğerleri gibi 700’lü hesaplara açılacak alt hesaplarda takip edilmesinin uygun olacağı belirtilmektedir. Hangi şekilde olursa olsun kalite maliyetlerinin kontrol edilmesi ve muhasebe kayıtlarında takip edilmesinin işletme açısından yararları vardır