Üretim Kayıplarının Saptanması ve Muhasebeleştirilmesi

Üretim kayıpları, üretim sürecinde tüketilen bir faydanın ikinci bir faydaya dönüşmemesinden ortaya çıkan durumu ifade eder. Başka bir deyişle üretim kayıpları, mamulün üretilmesine katkısı olmayan tüketimlerdir.

Yine üretim kayıpları, mamullerin önceden belirlenmiş standartlara uygun bir şekilde üretilirken ortaya çıkan kusurlu mamul, bozuk mamul, artık ve fireler şeklinde meydana gelen kayıplar olarak ifade edilebilir.

Üretim kayıplarının ortaya çıkmasına üretimde kullanılan ilk madde ve malzemenin kalitesi, makine ve teçhizatın demode olması ve bakım ihtiyaçları, üretimdeki aşırı yoğunluklar, işçilerin beceri düzeyleri, beklenmedik olaylar gibi birçok unsur neden olabilmektedir.

İşletmelerde meydana gelen üretim kayıplarını dört grupta değerlendirmek mümkündür. Bu kayıpları kusurlu (özürlü) mamuller, bozuk mamuller, artıklar (ıskartalar) ve fire biçimde saymak mümkündür.

İşletmelerde ortaya çıkan üretim kayıpları, ilk madde ve malzeme, personel, üretimde kullanılan makine, teçhizat ve yönetim anlayışı ile ilgili nedenler olarak sayılabilir.

Üretim kayıplarının sebep olduğu maliyet unsurları, bunların üretimin hangi aşamasında ortaya çıktıklarıyla ilgilidir. Buna göre:

Üretim kaybı, üretim sürecinin hemen başında meydana gelmişse bu kayıp sadece direkt ilk madde ve malzemeyle sınırlıdır.

Üretim kaybı, üretim sürecinde meydana gelmişse direkt ilk madde ve malzeme maliyetleriyle birlikte çıkış aşamasına bağlı olarak şekillendirme maliyetlerini de içermektedir.

Üretim kaybı, üretim sürecinin sonunda meydana gelmişse direkt ilk madde ve malzeme maliyetleriyle birlikte tamamlanan mamul miktarında şekillendirme maliyetlerini içerir.

Üretim sırasında ortaya çıkan kayıplar, üretim sürecine giren ilk madde ve malzemenin hiçbir ekonomik değer kalmayacak şekilde yok olması ya da sadece hurda değere sahip olması anlamına gelmektedir. Böylece üretim kayıplarının neden olduğu maliyet, yok olan ilk madde ve malzeme maliyeti olarak karşımıza çıkar. Üretim kayıpları, miktar azaltıcı ve maliyet artırıcı unsurlar olarak mamul maliyetlerini ve karlılığı etkilediği ifade edilebilir.

Kusurlu mamuller, ek işleme tabi tutulursa katlanılacak ek maliyetin üretim maliyetleri ile ilişkilendirilmesinde ya katlanılan ek maliyetin tamamı, genel üretim maliyeti olarak değerlendirilerek mamullerin tamamına dağıtılır yada ek işlem maliyetleri, hangi mamullere aitse onların maliyetine yüklenir.

Genel olarak bozuk mamullerin satılması sonucu elde edilecek hasılatın toplam üretim için katlanılan maliyetten düşülmesi önerilmektedir. Eğer bozuk mamulün satış imkânı yoksa bunların ayrı hesapta izlenilmesi, satışı uzun sürecekse de satış gerçekleşene kadar ayrı bir stok hesabında izlenmesi uygun olacaktır.

Artıklar, düşük bir bedelle satılabilir ya da yeniden üretimde kullanılabilirler. Artıkların satılması durumunda elde edilen gelir, ya ilk madde ve malzeme maliyetinden düşülebilir ya da üretilen mamulün toplam maliyetinden düşülebilir.

İşletmelerde ortaya çıkan fireler işin normal akışı içerisinde meydana gelen kabul edilebilir sınırda olan normal fireler ile kabul edilebilir sınırları aşan fireler (anormal fireler) şeklinde gerçekleşebilir. Eğer ortaya çıkan fire kabul edilebilir normal fire ise bu kayıp üretilen birimlerin maliyetine eklenerek muhasebeleştirilir. Firenin kabul edilebilir sınırları aşan anormal fire olması durumunda ise anormal fire tutarı üretim maliyetlerinden çıkarılarak “Diğer Olağan Dışı Gider ve Zararlar” hesabına aktarılır.