Safha Maliyet Yönetimi – Birden Fazla Safha
Safha, üretim akışı sırasında mamullerin geçtiği maliyet yerlerini, yani işlem aşamalarını belittiği gibi atölyeleri ya da bibirlerine bağlı ana maliyet yerlerini de belirtebilir. Bu anlamda tanımlanırsa safha, bir üretim akışında mamuller üzerinde birbiri ardınca görülen değişik durumların herbiridir. Örneğin bir düğme fabrikasında döküm safhasında düğme yapılır. Bu düğmeler temizleme safhasına verilir. Temizlenen düğmeler buradan paketleme safhasına gönderilir. Bu işletmede üretim döküm, temizleme ve paketleme olmak üzere üç safhada gerçekleşmektedir.
Örnektende anlaşılaçağı üzere üretimde safhaları ayırmak için aşağıdaki özelliklere dikkat etmek gerekmektedir:
- Benzer işlemlerin yapılması,
- Ortak gözetim ve yargı yeteneği,
- Üretimi gerçekleştiren makine ve işçilerin yer bakımından birleştirilebilmesi.
Safha maliyet yöntemi uygulanırken bu özelliklerden biri ya da birkaçı dikkate alınarak üretim safhalara ayrılmalıdır. Ayırmada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, ayırımlar sonucunda elde edilen safhalarda yapılan aynı tür işlerin ortak bir şekilde ölçülebilir bir nitelikte olmasıdır.
Üretimin birbirini izleyen safhalarda yapıldığı belirli mamullerden sürekli ve kütle hâlinde tek ya da birden çok benzer mamulün elde edildiği işletmelerde safha maliyet yöntemi uygulanır.
Bu yöntemi uygulayan işletmelerin nitelikleri şöyle sıralanabilir:
- Sürekli ve büyük oranda üretim yapılır,
- Mamulleri tek tek tanıyabilme ve ayırt edebilme olanaksızdır,
- Mamuller ve üretim safhaları standarttır.
Bu nitelikleri taşıyan sanayi işletmelerinde örnek olarak çimento, şeker, tekstil, un, kağıt ve lastik sanayi gibi işletmeler gösterilebilir.
Yöntemi uygulamanın temel ilkeleri şunlardır:
- Ayrık ve ortak maliyetler safhada biriktirilir,
- Maliyetler genellikle zamana gore, çoğunlukla günlük, haftalık ya da aylık olarak toplanır,
- Gerçekleşen üretimi, miktar yönünden belirtmek için üretim raporları kullanılır. Bu raporlar, belirli zamanlarda ve sürekli olarak muhasebeye verilmelidir,
- Mamullerin birim başına ortalama maliyetini bulmak için, bu aşamada tamamlanma dereceleri ve eşdeğer birimler kullanılır, safha maliyeti tutarı safhada üretilen mamul miktarına bölünür,
- Bir safhada ortaya çıkan normal fireler ve bozulmalar o safhanın maliyetine katılır,
- Safhada işi biten birimler bir sonraki safhaya safhadaki maliyetle devredilir.
Safha maliye yönetimi kullanan işletmelerin çok büyük bir kısmında, üretim işlemleri birden fazla safhada gerçekleşmektedir. Bu ünitede üretimlerini birden fazla safhada yürüten işletmelerin maliyet hesaplama süreci ele alınmıştır.
Birden fazla safhada üretim yapan işletmelerin her safhada dönem başı mamul ve dönem sonu mamul bulunması durumlarına göre “Ortalama Maliyet” ve “İlk Giren İlk Çıkar” değişkenleri de dikkate alınarak iki safhalı örneklendirmeler yapılacaktır.
Birden fazla safha bulunması durumunda maliyet hesaplama sürecinde aşağıdaki hususlara dikkat edilmesi gerekmektedir:
- Dönem maliyetleri, her safha için ayrı ayrı biriktirilir.
- Birinci safhanın tamamlanan mamul maliyeti ikinci safhaya safha maliyeti olarak devredilir.
Birden fazla safhada üretim yapan işletmelerde mamul ve yarı mamul hesaplamalarında, her safha için aynı aşamaların uygulanması gerekmektedir. Dikkat edilmesi gereken husus, aşamalar arası geçişlerdir. Bu aşamalar, aşağıdaki şekilde sıralanmıştır:
1.AŞAMA: Miktar Dengesinin Kurulması
2.AŞAMA: Eşdeğer Mamul Miktarının Hesaplanması
3.AŞAMA: Birim Eşdeğer Mamul Maliyetinin Hesaplanması
4.AŞAMA: Mamul ve Yarı Mamul Maliyetinin Hesaplanması
5.AŞAMA: Maliyet Dengesinin Kurulması
6.AŞAMA: Muhasebe Kayıtlarının Yapılması