Mükellef Ödevleri, Denetimi ve Sorumlulukları
Mükellefin Ödevleri
Değişikliklerin bildirilmesi: Kanunda adres, iş ve işletme ile ilgili bazı değişikliklerin bildirilmesi yükümlülüğü getirilmiştir. Değişiklikler, değişikliğin vukuundan itibaren bir ay içerisinde ve mükellef tarafından bildirilir.
İşi bırakmanın bildirilmesi: Mükellefler işin bırakılmasından itibaren bir ay içerisinde işi bırakmayı bildirmeleri zorunludur. Bildirmelerde süre: Gerçek kişilerde işe başlama bildirimleri, işe başlama tarihinden itibaren on gün içinde ilgili vergi dairesine yapılır. Vergi Usul Kanunu’nun 169. Maddesi gereğince, yapılacak bildirmelerin yazılı olması esastır.
Beyanname Verme Ödevi
Devlet mükelleflerden vergi borçlarına ilişkin olarak bildirimleri beyan etmelerini bekler.
Defter Tutma Ödevi
Vergisel yükümlülüklerinin tespiti, denetimi ve hatta kendi hesap ve kayıtları üzerinden yapılacak incelemelerle üçüncü kişilerin vergisel işlemlerinin kontrolü bakımından kanunu’ hükümleri çerçevesinde çeşitli defterleri tutmak, bunları muhafaza etmek ve gerektiğinde yetkili mercilere ibraz etmek zorunluluğu vardır.
Kayıt Düzenine İlişkin Usul, Ödev ve Esaslar
Vergi Usulü Kanunu’nda tasdike tabi defterler sayılmıştır(Md 220). Buna göre, aşağıda yazılı defterlerin tasdik ettirilmesi mecburidir:
- Yevmiye ve envanter defterleri
- İşletme defteri
- Çiftçi işletme defteri
- İmalât defteri
- Yabancı nakliyat kurumlarının hasılat defteri
- Serbest meslek kazanç defteri
Belge Düzenine İlişkin Ödevler
Aksine hüküm olmadıkça, VUK’da bu kanuna göre tutulan ve üçüncü şahıslarla olan münasebet ve muamelelere ait olan kayıtların belgelenmesi mecburidir. Söz konusu Kanuna göre "Fatura, Gider pusulası, Müstahsil makbuzu, Serbest meslek makbuzu,Perakende satış vesikaları, Sevk irsaliyesi, Taşıma irsaliyesi, Yolcu listeleri, Günlük müşteri listeleri, Ücret bordrosu, Muharebe evrakı" gibi evrakların oluşuturlması ve belirlenen süreler içerisinde saklanması zorunludur.
Muhafaza (Saklama) ve İbraz Ödevi
Defter tutmak mecburiyetinde olanlar; VUK’ta tutulması zorunlu defterlerin ve kullanılması gereken belgelerin zorunlu muhafaza süresi tarh zamanaşımına bağlanarak 5 yıl olarak belirlenmiştir.
Bildirme Ödevi
İşe başlamayı bildirme: Kanun işe başlama bildiriminin işe başlamadan itibaren 10 gün içinde yapılacağını hükme bağladığından, işe başlamanın hangi tarihte gerçekleştiğini tespit etmek önem kazanmaktadır.
Vergi inceleme ve kontrolleri ile gayrimenkullerin rayiç bedelinin tespiti sırasında mükellefler bazı yazılı ödevleri yerine getirmeye mecburdurlar.
Ekim sayım beyanı (VUK Md.243): Zirai işletmeleri Gelir Vergisi Kanunu’nun 54’üncü maddesinde yazılı işletme büyüklüklerinin üstünde bulunan çiftçiler, zirai işletmelerinin (gezici hayvancılıkta kışlaklarının) bulundukları köy ve mahallelerin muhtarlıklarına müracaatla ekim sayım beyanında bulunurlar. Ekim ve sayım beyanı her yılın Kasım ayında yapılır.
Vergi karnesi: Kazançları basit usulde tespit edilen ticaret erbabı ile götürü gider usulünü kabul eden gayrimenkul sermaye iradı sahipleri, yanlarında çalışan hizmet erbabının, kanunun tayin ettiği süre içinde karne almalarını ve karnelerinde yazılı vergilerini ödemelerini temin etmeye mecburdurlar.
Vergi kimlik numarası tespit, kayıt ve bildirim zorunluluğu: Kamu idare ve müesseseleri ile diğer gerçek ve tüzel kişiler, Maliye Bakanlığınca belirlenecek işlemlerin yapılması sırasında, gerekli vergi numarasının tespiti ve bildirimini yapmak zorundadır.
Mükellef Hakları
Genel Haklar
Mükelleflerin genel kanunlara dayanarak vatandaşlıktan ileri gelen hakları vardır.
Dilekçe hakkı: Her vatandaşın bir vergi kanununun uygulaması veya herhangi bir talebi nedeniyle bu hakkını kullanması hiçbir şekilde engellenmemelidir.
Bilgi edinme hakkı: Demokratik ve şeffaf yönetimin gereği olan eşitlik, tarafsızlık ve açıklık ilkelerine uygun olarak kişilerin bilgi edinme hakkı engellenmemelidir.
Dava açma hakkı: İdari eylemlerin tamamı yargı denetimine açıktır. Vatandaşların bu hakkı Anayasa’nın 125. maddesi ile güvence altına alınmıştır.
Temsil hakkı: Vergi ile ilgili işlemler mükellefler tarafından takip edilebileceği gibi, vekil ya da temsilci veya 3568 sayılı Yasada sayılı meslek mensupları tarafından da yapılabilmektedir.
Eşit muamele görme hakkı: Aynı Vergi Dairesi Başkanlığı veya aynı ildeki vergi daireleri arasında farklı uygulamalar kabul edilebilir olmamalıdır.
Vergi Kanunlarında Yer Alan Mükellef Hakları
Uzlaşma ve cezalarda indirim hakkı: İkmalen, resen veya idarece tarh edilen vergilerle bunlara ilişkin vergi ziyaı cezalarının tahakkuk edecek miktarları konusunda, mükellefler ile Vergi Dairesi arasında uzlaşma imkânı sağlanmıştır.
Mükellefler, tarh edilen cezaları ihbarnamenin tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde ödemesi durumunda Vergi Ziyaı Cezasında birinci defada yarısı, Usulsüzlük veya Özel Usulsüzlük Cezalarının üçte biri indirilir.
Pişmanlık hakkı: Beyana dayanan vergilerde vergi ziyaı cezasını gerektiren, vergi kanunlarına aykırı hareketlerini ilgili makamlara kendiliklerinden haber veren mükelleflere belli şartları yerine getirmeleri kaydıyla vergi ziyaı cezası kesilmemektedir.
Düzeltme talebi hakkı: Vergi Usul Kanunu’nun 121. Maddesinde idarece tereddüt edilmeyen açık ve mutlak vergi hatalarının mükellefin başvurusu olmadan resen düzeltilebileceği belirtilmiştir.
Şikâyet yolu ile müracaat hakkı: Vergi Usul Kanunu’nun 124’üncü maddesi gereğince vergi mahkemesinde dava açma süresi geçtikten sonra yaptıkları düzeltme talepleri reddolunan mükellefler, şikâyet yolu ile Maliye Bakanlığına müracaat edebilirler.
İtiraz ve Mülahaza Hakkı: VUK’nun 141’inci maddesine göre, inceleme esnasında lüzum görülen hâllerde, vergilendirme ile ilgili olaylar ve hesap durumları ayrıca tutanaklar ile tespit ve tevsik olunabilir.
Mahremiyet hakkı: Yasalar tarafından açıkça yetki verilmediği sürece, mükellefler hakkındaki bilgiler hiçbir şekilde ifşa edilmemelidir.
Tecil-taksitlendirme hakkı: Tecil amme borcunun ödeme vadesinin ertelenmesini ifade eder. Amme borcunun vadesinde ödenmesi veya haczin tatbiki veyahut haczolmuş malların paraya çevrilmesi mükellefi çok zor duruma düşürecek ise amme borcunun tecil edilebilme imkânı sunulmuştur.
Vergi Denetim Yöntemleri
Yoklama: Yoklama mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırmak ve tespit etmektir.
Vergi İncelemesi: Vergi incelemesinden maksat, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır. İncelemeye yetkili olanlar tarafından lüzum görüldüğü takdirde inceleme, işletmeye dâhil iktisadi kıymetlerin fiili envanterinin yapılmasına ve beyannamelerde gösterilmesi gereken unsurların tetkikine de teşmil edilebilir.
Arama: İhbar veya yapılan incelemeler dolayısıyla, bir mükellefin vergi kaçırdığına delalet eden emareler bulunursa, bu mükellef veya kaçakçılıkla ilgisi görülen diğer şahıslar nezdinde ve bunların üzerinde arama yapılabilir.
Bilgi Toplama: Kamu idare ve müesseseleri, mükellefler, mükelleflerle muamelede bulunan diğer gerçek ve tüzel kişiler, Maliye Bakanlığının veya vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların isteyecekleri bilgileri vermeye mecburdurlar.