Kriminolojide Mağdur

Mağdur Kavramı

Günlük hayatta mağdur, haksızlığa veya zarara uğramış olan, kıygın kimseyi ifade etmek üzere kullanılmaktadır. Ceza hukukunda suçla ihlal edilen ve cezayla korunan hukuki değer veya menfaatin hamili konumundaki kişi mağdur olarak adlandırılır. Modern ceza hukukunda sanığın ve hükümlünün haklarına dokunmadan mağdurun korunması esas alınmalıdır Bu anlayışın sonucu olarak viktimoloji bilimi ortaya çıkmıştır. Viktimoloji, mağduriyetin tüm türlerini ve özellikle suç mağdurlarını konu edinen; mağduriyet öncesi, sırası ve sonrasında ortaya çıkan mağdur davranışlarını inceleyen, mağduriyetin giderilmesi için gerekli olan fiziksel, ruhsal, sosyal, ekonomik ve hukuki müdahaleler ile programların analiz edilmesiyle uğraşan teori ve araştırmalara yer veren disiplindir. Viktimolojik açıdan mağdur, suç olayında failin yanında yer alan dinamik bir unsurdur.

Mağdur Tipleri

Bazı viktimologlar tarafından çeşitli mağdur sınıflandırmaları ileri sürülmüştür. Bunlar arasında özellikle fenomenolojik veya kusur odaklı bakış açısıyla ortaya konulan tipolojilere rağbet edilmektedir. Fenomenolojik mağdur tipolojisi, yer- zaman, aile, meslek, kazanç, saldırganlık, ırk, karşı koyma gücü, biyolojik yapılar gibi unsurları esas alır. Kusura dayanan mağdur tipolojisi ise mağdurun faile göre kusursuz, daha az veya fazla yahut eşit derecede kusurlu olup olmadığı değerlendirmesi yapar.

Mağduriyete Neden Olan Risk Etmenleri

Bir kimseyi mağduriyete götürücü risk faktörleri öğretide üçe ayrılmaktadır. Bunlardan ilki fırsat, ikincisi mağdur olma eğilimi ve sonuncusu da davranış biçimleri olarak adlandırılabilir. İlk grupta mağduriyetin mekân ve sosyal faktörler bakımından incelenmesini esas alan fırsat yönü yer almaktadır. İkinci grupta bireylerin mağdur olmaya yatkınlığını incelemek bakımından kişisel etmenler dikkate alınmaktadır. Mağdur olma riskini artıran etmenlerden bir diğerinin ise mağdurun sergilediği veya ihmal ettiği davranışlar olduğu söylenebilir.

Mağduriyet Evresi

Mağduriyet evresinde mağdurun suça ilişkin nedensel katkısını belirleyen iki kavram vardır. Bunlardan ilki potansiyel mağdurun suçu tahrik ederek veya suçun işlenmesini kolaylaştırarak suçta yer almasını ifade eden mağdurun aktif katılımı, ikincisi ise mağdurun iş birliğinin failin kafasında yer edinmesi, onun güdülenmesi sürecinde rol oynaması anlamına gelen nötrleştirme teknikleridir.

Yeniden Mağduriyetin Önlenmesi

Suçun tespiti kadar önemli olan bir husus, mağduriyetin ve yeniden mağduriyetin önlenmesidir.Yeniden mağduriyetin saptanması konusunda mağdur olma riskinin tespiti ile mağduriyetin belirlenmesinde esas alınacak suç tiplerine dikkat edilmelidir. Yeniden mağduriyetin en önemli nedenleri, mağdurun durumundan veya onun bizatihi kendisinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle suçla mücadelede mağdurun bizatihi kendisi son derece önemlidir.

Suçla Mücadelede Mağdurun Önemi

Bir toplumda suçluluk, piyasaya benzetilirse, ekonomi terimleriyle potansiyel mağdurların piyasanın arz tarafını, potansiyel faillerin ise talep tarafını oluşturduğu ifade edilmektedir. Bu nedenle suç mağdurlarının başlı başına incelenmesini ve suç olgusunun gerçek manasıyla anlaşılmasını gerektiren nedenler üzerinde dikkatle durulmalıdır.

Mağdurun Korunmasına Yönelik Uluslararası Düzenlemeler

Mağdur hakları, suçların önlenmesi ve mağdurun korunmasıyla ilgili çok sayıda ulusal ve uluslararası düzenlemeler bulunmaktadır. Uluslararası düzenlemelere örnek olarak Şiddet Suçları Mağdurlarının Zararlarının Tazmin Edilmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi, Avrupa Konseyinin R (85) 11 Sayılı Tavsiye Kararı, 29.11.1985 tarihli Birleşmiş Milletler Deklarasyonu ve Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına Dair Temel Prensipler Bildirisi sıralanabilir. Ulusal hukukta mağdurun korunması için onun uluslararası hukukun kendisi için önerdiği haklara kavuşturulmuş olması gerekir. Bu hakların kendisiyle düzenlendiği normlar özellikle yargılama hukukuna ilişkin temel kanunlarda yer almaktadır.

Mağdurun Korunmasına Yönelik Ulusal Düzenlemeler

Hukukumuzda 5271 sayılı CMK, muhakemenin soruşturma ve kovuşturma evrelerinde mağdurun haklarının neler olduğunu açıkça düzenlemiştir. Her şeyden önce Türk hukukunda mağdur, koşulları oluştuğunda bireysel iddia makamı olarak savcının yanında yer alabilmekte ve ceza yargılamasına süje olarak katılabilmektedir.