İklim Değişikliği Politikaları

İklim değişikliği, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nde (BMİDÇS), “karşılaştırılabilir bir zaman periyodunda gözlenen doğal iklim değişikliğine ek olarak, doğrudan ya da dolaylı olarak küresel atmosferin bileşimini bozan insan etkinlikleri sonucunda iklimde oluşan bir değişiklik” biçiminde tanımlanmıştır.

İklim Değişikliği ile İlgili Uluslararası Gelişmeler

Küresel iklim değişikliği ile ilgili uluslararası işbirliğinin çerçevesini oluşturan üç uluslararası anlaşma Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS), Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması’dır (UNFCCC, 2022a).

Uluslararası iklim değişikliğinin genel çerçevesini çizen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS) 1992’de Rio de Janeiro’da toplanan Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı'nda imzaya açılmıştır (UNFCCC, 2022a). Atmosfere salınan sera gazı miktarının sınırlandırılması ve iklim sistemi üzerindeki insan kaynaklı olumsuz etkilerin önlenmesini hedefleyen BMİDÇS, 1994’te yürürlüğe girmiştir.

1997’de Kyoto’da gerçekleştirilen 3. Taraflar Konferansı sonrasında kabul edilen Kyoto Protokolü, Şubat 2005’te yürürlüğe girmiştir. Protokol, sanayileşmiş ülkelerin sera gazı emisyon oranlarını 1990 yılı değerlerine oranla, 2008-2012 yılları arasında %5 oranında azaltmayı taahhüt etmelerine dayanır.

İklim değişikliği ile ilgili en son uluslararası antlaşma olan Paris Anlaşması, 2011’de başlatılan müzakere süreci sonucunda Aralık 2015’te Paris’te toplanan 21. Taraflar Konferansı’nda kabul edilmiştir (UNFCCC, 2022b). Anlaşma 22 Nisan 2016’da imzaya açılmış ve aynı gün 178 devlet tarafından imzalanmıştır. Ocak 2022 itibariyle, en büyük karbondioksit emisyonuna sahip Çin ve Amerika Birleşik Devletleri de dâhil olmak üzere 193 ülke Paris Anlaşmasını imzalamış ve onaylamıştır (UNFCCC, 2022b).

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC), iklim değişikliğine ilişkin bilimsel, teknik ve sosyo-ekonomik verileri içeren kapsamlı “Değerlendirme Raporları” hazırlamaktadır. Bu raporlar uluslararası iklim değişikliği müzakerelerinde önemli bir girdi olarak kabul edilir. 2022 yılı itibariyle IPCC tarafından yayımlanan 6 değerlendirme raporu vardır.

Türkiye'nin İklim Değişikliği Politikaları

İklim değişikliğinin çerçevesini oluşturan ve yukarıda detayları aktarılan üç uluslararası anlaşmanın (BMİDÇS, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması) yanı sıra Türkiye’nin taraf olduğu bazı uluslararası anlaşmalar da iklim değişikliğiyle ilişkilidir.

Sekizinci Kalkınma Planı hazırlık aşamasında “İklim Değişikliği Özel İhtisas Komisyonu” (İDÖİK) kurulmuş ve kalkınma planlarında ilk kez “iklim değişikliği” yer almıştır. İDÖİK raporunda Türkiye’nin çevre politikası hedefi “sürdürülebilir kalkınma ile birlikte çevrenin korunması ve geliştirilmesi” olarak ifade edilmiştir (DPT, 2000a).

Dokuzuncu Kalkınma Planı’nda iklim değişikliği ile ilgili tek vurgu BMİDÇS’de yer alan yükümlülükleri yerine getirebilmek amacıyla, Türkiye’nin şartları dikkate alınarak, sera gazı azaltımı politika ve tedbirlerini içeren bir Ulusal Eylem Planı’nın hazırlanacağı ifadesidir (DPT, 2006).

Onuncu Kalkınma Planı iklim değişikliği konusuna önceki planlardan daha fazla yer vermiştir. Plan döneminde çevre mevzuatının AB’ye uyumlaştırılması ve çevre koruma ve kirliliği önlemeye yönelik kapasite geliştirme çalışmaları yürütülmüştür (Kalkınma Bakanlığı, 2018). Planda Türkiye’nin sürdürülebilir kalkınma ilkeleri çerçevesinde iklim değişikliği ve çevre sorunlarına duyarlı politikalar yürüttüğü ifade edilmektedir.

On Birinci Kalkınma Planında “Çevrenin Korunması” başlığı altında temel amaç “çevre ve doğal kaynakların korunması, kalitesinin iyileştirilmesi, etkin, entegre ve sürdürülebilir şekilde yönetiminin sağlanması, her alanda çevre ve iklim dostu uygulamaların gerçekleştirilmesi, toplumun her kesiminin çevre bilinci ile duyarlılığının artırılması” şeklinde ifade edilmiştir (Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019). Planda Türkiye’nin çevre mevzuatının güçlü olduğu, ancak mevzuatın etkin şekilde uygulanması ile ilgili sorunların olduğu tespiti yapılmaktadır.

Türkiye iklim değişikliğinin etkilerinin azaltılmasına yönelik küresel çabalara katkıda bulunmak amacıyla Ulusal İklim Değişikliği Stratejisini hazırlamıştır. 3 Mayıs 2010 tarihinde yürürlüğe giren Türkiye’nin “Ulusal İklim Değişikliği Strateji Belgesinde Türkiye’nin iklim değişikliği kapsamındaki ulusal vizyonu belirlenmiştir.

İklim Değişikliği Uyum Stratejisi ve Eylem Planı’nda Türkiye’nin 2011-2023 dönemi için iklim değişikliğine uyuma yönelik strateji ve eylemleri yer almaktadır (Kalkınma Bakanlığı, 2018).

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Stratejik Planı: Planda, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın 2019-2023 dönemi için hedefleri yer almaktadır (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2019).

Türkiye, BMİDÇS yükümlülükleri gereğince Birinci Ulusal Bildirimini 2007 yılında, Yedinci Ulusal Bildirimini ise 2018 yılında sunmuştur (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2018).

Türkiye’de iklim değişikliği ve çevre sorunları ile ilgili konularda esas yetkili ve görevli kurum Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’dır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın görevleri 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 97. maddesinde sıralanmaktadır. İklim değişikliği ve çevre sorunlarının çok boyutlu ve karmaşık yapısı gereği diğer kamu kurum ve kuruluşlarına düşen görev ve sorumluluklar da vardır.