Azerbaycan’da Kamu Yönetimi

SSCB’nin çözülmeye başladığı dönemde, 18 Ekim 1991 tarihinde Bağımsızlık Beyannamesinin kabul edilişiyle ülkede demokratikleşme ve millileşme çabalarına geri dönülmüştür. Dönemin Devlet Başkanı Haydar Aliyev’in başkanlığında yürütülen çalışmalar 12 Kasım 1995 tarihinde ilk Bağımsızlık Anayasası’nın kabul edilmesiyle sonuçlanmıştır.

Yeni Anayasanın kabulü ile sosyalist devlet ve tek parti yönetim sisteminden demokratik, hukuki, laik, sosyal, üniter cumhuriyet devlet sistemine, Sovyet ekonomisinden piyasa ekonomisine geçiş yaşanmıştır.

Anayasal Sistem ve Örgütlenme Biçimi

Anayasada “Azerbaycan Devletinde egemenliğin tek kaynağı Azerbaycan halkıdır” denilmek suretiyle Azerbaycan’ın bir Cumhuriyet olduğu belirtilmiş, Devletin; demokratik, hukuk kuralları ile yönetilen, laik ve üniter bir Cumhuriyet olduğu teyit edilmiştir.

Azerbaycan Cumhuriyeti’nde devlet egemenliğinin kuvvetler ayrılığı prensibine dayanmakta; yasama yetkisi Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi, yürütme yetkisi Azerbaycan Cumhurbaşkanı, yargı yetkisi ise Azerbaycan Cumhuriyeti Mahkemeleri tarafından kullanılmaktadır.

Yasama: Azerbaycan’ın yasama organı 125 milletvekilinden oluşan Milli Meclis olup, milletvekilleri çoğulcu seçim sistemi ile eşit, doğrudan ve gizli oylama ile 5 yıllığına seçilmektedir.

Yargı: Azerbaycan’da yargı yetkisi sadece mahkemeler tarafından kullanılmakta olup, bunlar; Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkeme, istinaf mahkemeleri, genel mahkemeler ve diğer ihtisas mahkemeleridir.

Yürütme: Cumhurbaşkanı Azerbaycan'da hem yürütme organının başı hem devlet başkanıdır. Halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanının görev süresi 7 yıldır.

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasal çerçevede güçlü bir başkanlık sistemiyle yönetilmektedir.

Kamu Yönetiminin Örgütlenmesi

Yürütme organının genel teşkilat yapısı Cumhurbaşkanlığı Ofisi, Bakanlar Kurulu ve merkezi idarenin taşra birimlerinden oluşmaktadır.

Azerbaycan’da yürütme işlevini merkezde bakanlıklar, Devlet Komiteleri (Örn, Azerbaycan Diaspora İşleri Devlet Komitesi), Devlet Ajansları (Devlet Turizm Ajansı), Devlet Hizmetleri (Örneğin Mülkiyet İşleri Devlet Hizmeti), taşra düzeyinde ise illerde valilikler yerine getirmektedir.

Yerel Yönetimler

Azerbaycan’da yerel yönetim kurumları il, köy ve kasabalarda yöneticilerinin seçimlerle belirlendiği belediyeler olup, kendilerine ait taşınır ve taşınmaz mülkiyeti, yerel bütçesi ve seçilmiş organları bulunmaktadır.

Nahcivan Özerk Cumhuriyeti

Üniter devlet yapısına sahip Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasasının 134. maddesinde Nahcivan Özerk Cumhuriyeti’nin (NÖC) Azerbaycan Cumhuriyeti’ne bağlı özerk bir devlet olduğu kaydedilmektedir. Anayasası 29 Aralık 1998’de Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi tarafından onaylanan NÖC, içişlerinde kısmen bağımsız, dışişlerinde ise Azerbaycan Cumhuriyeti’ne bağlı olmaktadır.

Yukarı Karabağ

Bağımsızlığın ilk yıllarında (1992-1993) Ermenistan tarafından işgal edilen Yukarı Karabağ ile "rayon" adı verilen 7 bölge, 27 Eylül 2020 tarihinde 44 gün süren harekat sonucunda Azerbaycan ordusu tarafından kurtarılmıştır.

Kamu Personel Sistemi

Azerbaycan’da devlet memuru, sözleşmeli kamu personeli ve işçi kategorilerini ihtiva eden kamu istihdam sistemi 21 Temmuz 2000 tarihli Devlet Hizmeti Hakkında Kanun ve 1 Şubat 1999 tarihli "İş Kanunu" ile düzenlenmektedir. Askeri personel, hâkimler, milletvekilleri ve seçimle belediye üyesi vasfını kazanmış olanlar söz konusu sistemin kapsamı dışında tutulmuştur.

Kamu Yönetimi Reformları

Azerbaycan’da kamuda reform kapsamında; devletin düzenleyici rolünün güçlendirilmesi, özelleştirme yöntemi ile kamu işletmelerinin piyasa koşullarına uyarlanması, merkezi idarenin bir kısım yetki ve sorumluluklarının yerel yönetimlere devredilerek yerelleşmenin sağlanması, kamuda karar alma süreçlerine yönetilenlerin de katılımıyla yönetişim ilkesinin getirilmesi, kamu görevlilerinin hizmeti tutumunun ölçülmesinde performans değerlendirmesi sisteminin uygulanması, kamuda saydamlık, hesap verebilirlik ilkelerinin benimsenmesi, STK’lar, üst kurullar vb. mekanizmalar marifetiyle kamu yönetiminde toplumsal denetimin geliştirilmesine yönelik mevzuat, politika ve uygulamalara gidilmiştir.

Karşılaştırmalı Kamu Yönetimindeki Çalışmalar Açısından Azerbaycan’ın Önemi

Tüm dünyada yeni kamu yönetimi anlayışı ile başlatılan reform dalgası sürerken, bağımsızlığına yeni kavuşan Azerbaycan’da kamu yönetiminde sistem ve rejim değişikliği ve dönüşümü, millileştirme gibi çabaların sürdürülmesi ülke açısından reformların yönetimini zorlaştıran en önemli unsurlardan olmuştur. Bu süreç devletin siyasi, hukuki, ekonomik, sosyal ve ideolojik konum ve fonksiyonlarının yeniden tanımlandığı kapsamlı bir dönüşümle eşzamanlı olarak yürümüştür.

Kadim ve güçlü devlet geleneğine sahip Azerbaycan, 70 yıl içerisinde bulunduğu sosyalist siyasi sistem ve ekonomik rejimden liberal siyasi sistem ve piyasa ekonomisine eşzamanlı bir geçiş yaşayan ülke olmuştur.

Azerbaycan, yeni kamu yönetimi anlayışı ile kamuda yeniden yapılandırma çalışmalarının eski sistemin yetiştirdiği insan kaynakları ile yürütüldüğü kendine özgü bir örnek teşkil etmektedir.

Tüm bunların yanı sıra, bulunduğu coğrafya, sahip olduğu tarihsel kültürel kodlar itibariyle Doğu ve Batı’nın eşiğinde yer alan Azerbaycan, devlet ve toplumu ile birlikte söz konusu değişim ve dönüşüm sürecinde farklı bir “değerler sisteminden” bu kez milli değerlerin inşasına doğru zorlu bir yol kat etmeye çalışan Türk Müslüman ülke olma özelliği ile de kayda değer bir örnektir.