Mısır’da Kamu Yönetimi

Asya ve Afrika kıtalarının kesişiminde bulunan ve bu kıtalar arasında bir köprü işlevi gören Mısır, hem Kuzey Afrika hem de Akdeniz ülkesidir. Mısır'ın batısında Libya, güneyinde Sudan, kuzeydoğusunda ise İsrail yer almaktadır. Ayrıca, Gazze Şeridi üzerinden Filistin'e komşu olan Mısır, Arap dünyasının en önemli ülkelerinden biridir. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Mısır'da hayata geçen siyasal rejim ve yönetsel yapı diğer Arap ülkelerine örnek olma potansiyeli taşımıştır.

Antik dönemde dünyanın en önemli uygarlıklarından birine ev sahipliği yapmış olan Mısır, 19. yüzyılda başlattığı modernleşme hamleleriyle Arap dünyasında kendine özgü bir yer edinmiştir. Ayrıca, modern devletin ve merkezi otoritenin diğer Arap ülkelerine oranla oldukça erken bir dönemde filizlendiği Mısır'da yönetsel yapı da belli bir tarihsel mirasın üzerine şekillenmiştir Firavunlar döneminden itibaren Nil etrafında yapılan tarımsal üretimin etkisiyle ortaya çıkan merkeziyetçilik, yönetsel açıdan Mısır'a önemli bir tarihsel miras bırakmıştır. Bunun yanı sıra, 19. yüzyılın ilk yarısında Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın askeri, ekonomik ve idari alanlardaki modernleşme hamleleri siyasal yapının merkeziyetçiliğini beslemiştir. Hatta, Mehmet Ali Paşa’nın Mısır'da uygulamaya koyduğu merkeziyetçi reformlar sonucunda Osmanlı İmparatorluğu 1841 yılında Mısır'a imtiyazlı eyalet statüsü tanımıştır. Böylelikle Mısır, Mehmet Ali Paşa'nın soyundan gelen yönetimine bırakılmış ve 1953’te Cumhuriyet’in ilan edilmesine kadar ülke Kavalalı hanedanlığı tarafından yönetilmiştir. Bunların yanı sıra, Mehmet Ali Paşa döneminde kurulan modern ve zorunlu askerliğe dayanan ordu, Mısır siyasal hayatının en önemli aktörlerinden biri olmuştur. Nitekim 1952'de Kavalalı hanedanlığını iktidardan eden askeri darbe ordu içerisinde örgütlenen Hür Subaylar adlı küçük bir hizip tarafından gerçekleştirilmiştir. 2012-2013 yılları arasında demokratik yollarla seçilen ilk ve tek Devlet Başkanı olan Muhammed Mursi hariç, Mısır’ın devlet başkanlarının tamamı ordu kökenlidir. Dolayısıyla, Mısır'ın siyasal sitemi belirgin bir militer karaktere sahiptir. Bu özellik, 2011 devriminin ardından gündeme gelen demokratikleşme çabalarının 2013'te Muhammed Mursi yönetimine karşı gerçekleştirilen askeri darbenin ardından Mısır siyasetine damga vurmaya devam etmiştir. 2013 darbesinin lideri Savunma Bakanı Abdülfettah Sisi'nin 2014 ve 2018 yıllarında halk oyuyla devlet başkanı seçilmesinin ardından Mısır'da yeni bir geçiş süreci başlamıştır.

Mısır'ın bugünkü siyasal ve yönetsel yapısı, geçmişten gelen özellikleri de ihtiva ederek, asıl olarak 2014 Anayasası ve sonrasında hayata geçirilen yasal düzenlemelerle şekillenmiştir. 2014 Anayasası'na göre Mısır, demokratik bir cumhuriyettir. Mısır'da yarı-başkanlık sistemi yürürlüktedir. 2014 Anayasası'na göre, 4 yıllığına halkoyuyla devlet başkanı yürütmenin başıdır, başbakanı ve hükümeti atamakla görevlidir. Devlet başkanının görev süresi 2019'da yapılan anayasa değişikliğiyle 6 yıla çıkarılmıştır. Yine 2014 Anayasası'na göre, Mısır'da 5 yıllığına seçilecek tek kamaralı parlamenter sistem hayata geçirilmiştir. Fakat, 2019 anayasa değişikliğiyle Senato adında yeni bir parlamento oluşturulmuş ve iki kamaralı parlamenter sisteme geçilmiştir.

Mısır Arap Cumhuriyeti, üniter bir devlettir. Merkez teşkilatı başkent Kahire’de yer almaktadır. Mısır yönetsel yapısı itibarıyla 27 ile ayrılmıştır. Her bir il, Devlet Başkanı tarafından atanan valilerce yönetilir. İllerde ise iki ana organ bulunmaktadır: Hükümet görevlilerin yer aldıkları yürütme konseyi ile 4 yıllığına seçilen belediye meclisleri. Yönetimin merkeziyetçi karakterine bağlı olarak, Mısır'da yerel yönetimler zayıf olagelmiştir. Buna rağmen, 2014 Anayasası'nda da devletin yerel birimlerin mali ve idari yerelleşmeyi destekleyeceği belirtilmiştir. Dahası, yerel seçimlere ilişkin düzenlemeler de 2014 Anayasası'nda yer almıştır. Buna göre, her bir yerel birimde 4 yıllığına ve doğrudan bir şekilde belediye meclisleri seçilir. Üyelerin 1/4’ü 35 yaş altı vatandaşlardan, 1/4 ise kadınlardan oluşmalıdır. İşçiler ve köylüler de belediye meclisinde yüzde 50’den az temsil edilmeyeceklerdir. Fakat, 2011 ayaklanmaları sırasında feshedilen belediye meclislerine ilişkin seçimler günümüze kadar gerçekleştirilmemiştir. Bunların yanı sıra, Mısır'da 7 ekonomik bölge bulunmaktadır.

Yönetim geleneğine paralel bir şekilde, tarihsel olarak Mısır bürokrasisi merkeziyetçi ve istihdam edilen personel sayısı açısından aşırı kadrolaşmış bir özellik taşımaktadır. Diğer yandan, tarihsel olarak kamuda işe alımların liyakata dayanmaksızın rejime olan sadakat üzerinden gerçekleştirildiğini de söylemek mümkündür. Dahası rejimler, kendi meşruiyetlerinin sağlanmasında kadrolaşmayı bir araç olarak kullanabilmektedir. Mısır bürokrasisinin bu özelliğinin çokça eleştirildiği göze çarpmaktadır.

2014’ten sonra Mısır hükümeti, ekonomik ve siyasi reformlar yapmaya girişmiştir. Bu durum kamu yönetimi alanında da yansımasını bulmuştur. 2014’te açıklanan kamu yönetimi reform programının amaçları şunlardır: Kamu yönetiminin etkinliğini ve verimliliğini arttırmak, vatandaşların yönetime olan güvenlerini arttırmak, kamu hizmetlerini geliştirmek, kamu yönetiminde şeffaflığı sağlamak, kamu harcamalarını etkin hale getirmek. Bunun ardından, Mısır hükümeti, 2015 yılında Kahire’nin 45 kilometre doğusunda yeni bir idari başkent inşa edileceğini duyurmuştur. 2016 yılında ilan edilen “Sürdürülebilir Kalkınma Stratejisi: 2030 Mısır Vizyonu” ile daha kapsamlı bir reform sürecine girileceğinin işareti verilmiştir. 2014 yılındaki kamu yönetimi reform programı ve 2030 Mısır Vizyonu ile başlayan süreç 2019’da da devam etmiştir. 2019'da açıklanan ulusal kamu yönetimi reformuna göre, 2020-2021 mali yılından başlayarak üç yıl sürecek ilk aşamada Mısır bürokrasisi yeni idari başkente taşınacaktır. İkinci aşamada ise, yönetimin verimliliğinin, etkililiğinin ve hesap verilebilirliğinin arttırılmasına odaklanılacaktır. Sonuç olarak, Mısır’da 2014’ten bu yana kamu yönetimi reformları uygulanmaya çalışılmaktadır.