İran İslam Cumhuriyeti’nde Kamu Yönetimi

İran'da Yönetim Tarihi ve Anayasal Gelişmeler

İran, 19. yüzyılın başında Kaçarlar dönemi itibariyle devlet yönetiminde modernleşme sürecini başlatmış ve Meşruti hareketlerle anayasal devrimleri gerçekleştirmiş bir ülkedir 1979 yılında Ayetullah Hümeyni öncülüğünde Pehlevi Hanedanlığını sonlandırmıştır. Böylelikle Şii inancına dayalı ve İslam Hukuku temelli İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.

1979 İran İslam Cumhuriyeti Anayasası

1979 Devrimi sonrası İran’da devlet örgütlenmesinin esası Şii inancı ve İslam Hukuku çerçevesinde belirlenmiştirYasama-yürütme-yargı erklerinin yanında oluşturulan dini yapılar İran’da devletin ana karakteristiğini oluşturur.

İran Anayasası’nın Temel Esasları

İran İslam Cumhuriyeti’nde hakimiyeti temsil eden organlar; yasama, yürütme ve yargıdır. Bunlar doğrudan doğruya Velayet-i Fakih-- yani Rehber’in gözetimi altındadırlar ve birbirlerinden bağımsızdırlar, kuvvetler ayrılığı ilkesi uygulanmaktadır (m. 57). Yasama erki, İslami Danışma Meclisi ve Nigehban’dan (Anayasa Koruyucular Şurası) oluşmaktadır. Yürütme erki, Rehbere devredilenler dışında Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulunca yürütülür (m.60). Yargı yetkisi ise: Yargı Yüksek Makamı (Reyis-e Govveye Gazaiye), Ülke/Memleket Yüksek Divanı’ (Divan-i Ali-ye Keşvar) ve İdari Adalet Divani’ndan (Divan-i Adalet-e İdari) oluşmaktadır.

1989 Anayasa değişikliği ile sisteme yerleşen iki Konsey İran yönetim sisteminde önemli bir yere sahiptir. Birincisi Düzenin Yararını Teşhis Konseyi ( Mecme-e Taşhise Maslahat-e Nezam)dir. İkincisi Ulusal Güvenlik Konseyi (Şora-ye Aliye Amniyate Melli)dir.

Egemenliğin Kaynağı ve Kullanımı

İran Anayasası’nın 56. maddesine göre, mutlak egemenlik Allah’a aittir. Egemenlik yetkisi 57. maddesinde belirtilen yasama, yürütme ve yargı erkleri ile kullanılmaktadır. Kuvvetler ayrılığı esası benimsenmiştir.

Yasama Erki

Yasama erki, İslami Danışma Meclisi ve Koruyucular Şurası’ndan oluşmaktadır.

İslami Danışma Meclisi (Meclis-İ Şuraye Eslami)

İslami Danışma Meclisi, halk tarafından doğrudan ve gizli oyla dört yıl için seçilen 270 vekilden oluşmaktadır (m.62-63-64). Bu sayı 290’a ulaşmıştır.

Koruyucular Şurası (Şuraye Nigehban)

Koruyucular Şurasının temel görevi, İslami Danışma Meclisi’nin çıkardığı kanunların Anayasa ve İslami kurallara uygunluğunu denetlemektir. Koruyucular Şurası’ndan geçmeyen hiçbir kanunun geçerliliği yoktur.

Yürütme Erki

Yürütme erki Velayet-i Fakih (Rehber), Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle yürütülmektedir.

Velayet-İ Fakih (Rehberlik Makamı)

1979 Anayasası’nın beşinci maddesi şu şekildedir: “Hz.Mehdi’nin gaybeti döneminde İran İslam Cumhuriyeti’nde ümmetin imamlığı görevi; adil, takvalı, zamanın sorunlarını bilen, cesur, tedbirli, idareci bir fakihin uhdesindedir

Meclis-İ Hubregan (Uzmanlar Meclisi)

Hubregan, Rehber’in ataması ve görevden alınmasındaki tek otoritedir. Rehber’i seçme ve onu denetleme yetkisi vardır. Hibre Meclisi olarak anılan ve 1982 yılında kurulan Uzmanlar Meclisi, her 8 yılda bir seçilen 86 din adamından oluşur.

Cumhurbaşkanı

Rehberlik makamından sonra en yüksek makam Cumhurbaşkanı’na aittir. Cumhurbaşkanı halkın doğrudan oylarıyla dört yıl için oy kullananların mutlak çoğunluğuyla seçilir.

Bakanlar Kurulu ve Bakanlar

Bakanlar, Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve güvenoyu için Meclise sunulurlar. Her bakan Meclise ve Cumhurbaşkanına karşı sorumludur ve bütün olarak Bakanlar Kurulu içinde diğerlerinin eylemlerinden de sorumludur (m.137).

Merkezi İdare ve Denetim Birimleri

İran’da merkezi yönetimin omurgasını bakanlıklar ve Rehber’e bağlı diğer merkezi yapılar oluşturur.

Planlama Fonksiyonu ve Planlama Örgütü

İran’da merkezi bir planlama örgütü ilk olarak 1949 yılında kurulmuştur. 2016 yılında Yönetim ve Planlama Teşkilatı ikinci kez feshedilmiş ve Plan ve Bütçe Teşkilatı olarak yeniden kurgulanmıştır.

İdari ve İstihdam İşleri Kurumu

2016 yılında Yönetim ve Planlama Teşkilatı ikinci kez feshedilip yerine Plan ve Bütçe Teşkilatı kurulunca istihdam ayağı İdari ve İstihdam İşleri Kurumu olarak yeniden düzenlenmiştir.

Divan-E Muhasebat-E Keşvar (Sayıştay)

Temel görevi, tüm bakanlıkların, kurumların, devlete bağlı şirketlerin, devlet bütçesinden yararlanan kurumların mali işlemlerini, hesaplarını ve faaliyetlerini kontrol etmektir.

Yargı Erki

İran yargı sisteminin tepesinde yargı erkinin tüm faaliyetlerinden sorumlu ve Rehber tarafından doğrudan atanan Yargı Erki Başkanı bulunmaktadır. Yargı Erki Başkanı, beş yıllık süre için atanmaktadır.

İran'da Mülki İdare Kademelenmesi ve Yerel Yönetimler

Mülki İdare

İran’da idari bölünmenin temeli, Ostan olarak adlandırılan il/vilayet örgütlenmesine dayanır. Her Ostan, Şehrestan (Shahrestans-subprovince) yani ilçelere bölünmektedir. Şehrestan’lar, Bakhş (Bakshs- county ) adı altında iki ya da daha fazla bucaktan oluşur. Bakhş bir bölgesel alanı (district) kapsar ve alt kademeleri barındırır. Bakhş, kırsal alt bölge olarak Dehestan adı altında köylere ayrılmaktadır. Her Dehestan, ortalama 1600 km’lik alana dağılmış çok sayıda Rusta- mezradan oluşmaktadır.

Yerel Yönetimler: Yerel İslami Şuralar ve Belediyeler

Yerel yönetimler 1999 yılındaki yerel seçimlerden bu yana doğrudan seçim yoluyla gelen yerel şuralar ve belediyeler eliyle yönetilmektedir. Şehr (citytown) belediye örgütlenmesini ifade etmektedir. Şehr’ler Şehrdar’lar tarafından yönetilmektedirHer köy, bucak, şehir, belediye ve ilde (village, division, city, municipality, provincial council, high provincial council) şuralar oluşturulmuştur.

Devrim Kurumları: Vakıflar ve Devrim Muhafızları

Ekonomik olarak sadece İslam Devrimi sonrasında değil öncesinde de güçlü olan vakıf sistemi yarı özerk kurumlar olarak (bonyad) sisteme entegre edilmiştir. Rejimin güvenliğinin esas teminatı Devrim Muhafızları eliyle sağlanmaktadır.

Karşılaştırmalı Kamu Yönetimi Çalışmalarında İran'ın Önemi

Karşılaştırmalı Kamu Yönetimi alanında İran üzerine yapılan çalışmalar yetersizdir. Oysa Türkiye ile İran arasındaki kültürel, toplumsal, yönetsel benzerlikleri tarihin çok eski zamanlarına kadar görebilmek mümkündür.