Mahallî İdareler Maliyesi

Devletler; köy, kasaba, kent gibi farklı yerleşim yerlerini bünyesinde barındırır. Bu yerleşim yerlerinde yaşayan insanların, birlikte yaşamaları sebebiyle mahallî nitelik arz eden kamusal ihtiyaçları bulunur. Devletler, mahallî nitelikteki bu tür kamu hizmetlerini; merkezî yönetim yerine, kendi gözetim ve denetimi altındaki özerk idari kuruluşlara, yani mahallî idarelere bırakabilir.

Mahallî idareler, belirli bir coğrafi alanda yaşayan halkın mahallî müşterek ihtiyaçlarını gidermek amacıyla kurulan, organları seçimle belirlenen, kendine ait mal varlığı, bütçesi ve personeli olan, kamu tüzel kişiliğine sahip anayasal kuruluşlardır.

Devletin kamusal ihtiyaçları karşılama noktasında mahallî idarelere neden ihtiyaç duyduğu sorusu; mahallî idarelerin varlık nedenlerini ortaya koyar. Bu kapsamda mahallî idarelerin varlık nedenleri hukuki, iktisadi ve siyasi olmak üzere üç farklı açıdan ortaya konulabilir. Mahallî idarelerin hukuki açıdan varlık nedenleri, devletin hizmet sunumundaki örgütlenme anlayışı ile ilgilidir. Bu açıdan mahallî idareler, yerinden yönetim ilkesinin benimsenmesi ile birlikte ortaya çıkmıştır. Mahallî idarelerin en temel iktisadi varlık nedeni ise toplumsal ihtiyaçların karşılanırken kıt kaynakların en uygun düzeyde kullanımının sağlanması, yani kaynak israfının önlenmesidir. Ayrıca mahallî idarelerin siyasi açıdan varlık nedeni ise bu idarelerin demokrasi ile olan bağlantısı ile açıklanmaktadır.

Hizmet sunumuna yönelik devlet örgütlenmesi içerisinde yer verilen merkezî yönetim ile mahallî idareler arasında birtakım ilişkiler kurulur. Bunlardan hizmet ve gelir bölüşümüne yönelik olanlar mali ilişkilerini ifade eder. Hizmet bölüşümü; hangi hizmetlerin merkezî yönetim, hangi hizmetlerin ise mahallî idareler tarafından yerine getirileceğinin belirlenmesidir. Bu noktada bazı hizmetler ortaklaşa sunulurken bazıları sadece mahallî daireler tarafından yerine getirilir. Gelir bölüşümü ise hizmet bölüşümüne paralel olarak gelirin orantılı bir şekilde idareler arasında paylaşımını ifade eder. Gelir bölüşümünde önemli olan mahallî idarelerin elinde bulunan kendi gelirini elde etme gücü ve merkezî yönetimden alacağı pay oranıdır.

Mahallî nitelikteki hizmetlerin sunumunu üstlenen Türkiye'deki mahallî idareler; belediyeler, il özel idareleri ve köylerdir. Öncelikle belde halkının mahallî müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan belediyeler; 5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre; nüfusu 5.000 ve üzerinde olan yerleşim birimlerinde kurulabilir. Belediyeler, birçok mahallî nitelikteki kamu hizmetini yürütmekte olup; belediye meclisi, belediye başkanı ve belediye encümeni olmak üzere üç organdan oluşurlar.Belediyelerin gelirleri kısaca öz gelirler, genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar ve diğer gelirler şeklinde sınıflandırılabilir. Önemle belirtmek gerekir ki belediyelerin öz gelirleri, belediye vergileri, harçları ve harcamalara katılma payından ibarettir. Belediyelerin kanunda sayılan çeşitli giderleri olup gelir ve gider tahminlerini gösteren kendi bütçeleri vardır. Belediye bütçesi belediye başkanı tarafından hazırlanır, belediye encümeninin ön incelemesinden geçer ve belediye meclisi tarafından kabul edilir. Yine belediye başkanı tarafından uygulanır. Onaylanan bütçe ayrıca valiye gönderilir, ancak bu bütçenin yürürlüğe girmesi için bir şart değildir.

Belediyelerden sonraki mahallî idare birimi il özel idareleridir. İl özel idareleri, belirli bir yasal sürece bağlı olmaksızın ilin kurulmasıyla otomatik olarak kurulur. İl özel idareleri, birçok mahallî nitelikteki kamu hizmetini yürütmekte olup; il genel meclisi, vali ve il encümeni olmak üzere üç organdan oluşurlar. İl özel idarelerinin gelirleri de öz gelirler, genel bütçe gelirlerinden ayrılan paylar ve diğer gelirler olmak üzere üç kalemde toplanabilir. İl özel idarelerinin öz gelirleri; vergi, harç, resim ve harcamaya katılma paylarından oluşur. İl özel idareleri, 5302 sayılı Kanun'da sayılı giderleri yapar ve bütçesini bu kanuna göre yürütülür. İl özel idaresi bütçesi vali tarafından hazırlanır, il encümeninin ön incelemesinden geçer ve il meclisi tarafından kabul edilir. Yine vali tarafından uygulanır. Onaylanan bütçe tekrar valiye gönderilir, valiye gönderilmeyen bütçe yürürlüğe giremez.

Son olarak köyler, muhtar, ihtiyar meclisi ve köy derneği olmak üzere üç organdan oluşur. Zorunlu ve isteğe bağlı görevleri ve bu görevlere bağlı giderleri vardır. İmece ve salma temel gelir kalemleri olup, merkezî yönetimden pay almazlar. Bütçelerini ise 442 sayılı Köy Kanunu'na göre yürütürler.