Türkiye’de Bütçenin Tarihi Gelişimi Ve Bütçe Süreci

Türkiye'de Kamu Bütçesinin Tarihî Gelişimi

Türkiye, batılı anlamda bütçe kurumunu benimseme konusunda geciken ülkelerden biridir. Türkiye’de bütçeye ilişkin kuralların ve teşkilatlanmanın yerli yerine oturması Cumhuriyet döneminde olmuştur. 1924 Anayasası bütçe hakkını tam ve açık olarak belirten hükümlere yer veren ilk Anayasa olma özelliğini taşımaktadır.

Türkiye'de Kamu Bütçesinin Tanımı ve Kapsamı

Türkiye’de kamu bütçesi 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nda şu şekilde tanımlamıştır: Bütçe belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren ve usulüne uygun olarak yürürlüğe konulan belgedir.

Türkiye’de kamu bütçesinin kapsamı ise aynı yasada “genel yönetim” terimiyle ifade edilmiştir. Buna göre genel yönetim kapsamındaki idarelerin bütçeleri; merkezî yönetim bütçesi, sosyal güvenlik kurumları bütçeleri ve mahallî idareler bütçelerinden oluşur.

Türkiye'de Kamu Bütçesi İlkeleri

Türkiye’de kamu bütçesinin ilkelerini şu şekilde sıralamak mümkündür: Genellik ilkesi, denklik ilkesi, mali disiplin ilkesi, önceden izin alma ilkesi, tahsis diğer adıyla ayrım ilkesi, açıklık ilkesi, doğruluk ilkesi, mali saydamlık ilkesi, hesap verme sorumluluğu ilkesi, makroekonomik istikrar ve sürdürülebilir kalkınma ilkesi, hukuka uygunluk ilkesi, plan ve programlara uygunluk ilkesi, çok yıllı bütçe ilkesi ve sınırlı yetki ilkesidir.

Türkiye'de Kamu Kesimi Bütçeleme Sistemi

Türkiye’de performans esaslı bütçe sistemi geçerlidir ve bu sistemin Türkiye’de üç temel unsuru bulunmaktadır: Stratejik plan, performans programı ve faaliyet raporu.

Türkiye'de Merkezî Yönetim Bütçe Süreci

Bütçenin Hazırlanması Aşaması

Merkezî yönetim bütçesi bir kanun olup hazırlama görevi yürütme yetkisine sahip olan Cumhurbaşkanı’na aittir. Anayasa’nın 161. maddesine göre Cumhurbaşkanı, bütçe kanun teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce yani en geç 17 Ekim'de Türkiye Büyük Milet Meclisine sunmak zorundadır.

Merkezî yönetim bütçesinin hazırlanma süreci, Cumhurbaşkanı tarafından en geç Eylül ayının ilk haftası sonuna kadar onaylanan orta vadeli programın Resmî Gazete’de yayımlanması ile başlar.

İdarelere makro düzeyde yol gösterici ikinci belge Orta Vadeli Mali Plandır.

Bu belge Orta vadeli program ile uyumlu olmak üzere yine Cumhurbaşkanı tarafından onaylanan ve en geç Eylül ayının onbeşine kadar Resmî Gazete’de yayımlanan bir belgedir.

Bütçe hazırlık süreci Bütçe Çağrısı ve eki Bütçe Hazırlama Rehberi ile Yatırım Genelgesi ve eki Yatırım Programı Hazırlama Rehberinin Cumhurbaşkanlığı tarafından hazırlanarak en geç Eylül ayının onbeşine kadar Resmî Gazete’de yayımlanması ile devam eder.

Kamu idareleri sözü edilen belgelere ve kendi stratejik planları ile performans programlarına uygun olarak bütçelerini üç yıllık olarak hazırlarlar. ve en geç Eylül ayı sonuna kadar Cumhurbaşkanlığına gönderilir.

Kamu idareleri tarafından hazırlanıp Cumhurbaşkanlığı’na gönderilen bütçe teklifleri Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından incelenir.

Strateji ve Bütçe Başkanlığı, kamu idarelerinin bütçe tekliflerini birleştirerek merkezî yönetim bütçe kanun teklif taslağını oluşturmakta ve Cumhurbaşkanının onayına sunmaktadır. Merkezî yönetim bütçe kanun teklifi mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce Cumhurbaşkanı tarafından Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur.

Bütçenin Türkiye Büyük Millet Meclisinde Görüşülüp Onaylanması Aşaması

Bütçe kanun teklifi mecliste öncelikle Plan ve Bütçe Komisyonunda ardından tüm milletvekillerinin huzurunda yani Meclis Genel Kurulunda görüşülmektedir.

Anayasamıza göre Plan ve Bütçe Komisyonunun diğer adıyla bütçe komisyonunun Merkezî Yönetim Bütçe Kanun Teklifini inceleme süresi en fazla 55 gündür. Komisyondaki görüşmeler sonucunda kabul edilen metin, Plan ve Bütçe Komisyonu Raporu olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulur.

Meclis genel kurulunda bütçe gider ve gelir tahminleri kamu idareleri itibariyle ayrı ayrı görüşülüp onaylanır. Görüşmeler tamamlandıktan sonra son olarak bütçenin tümü açık oya sunulur. Salt çoğunluk olumlu oy kullanırsa bütçe kabul edilmiş olur.

Her kanunda olduğu gibi bütçe kanunu da Resmî Gazete’de yayımlanmak üzere Cumhurbaşkanı’na gönderilir. Cumhurbaşkanı’nın bütçe kanununu veto etme yetkisi yoktur.

Bütçenin Uygulanması Aşaması

Merkezî yönetim bütçesi Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilip mali yılbaşından önce Resmi Gazete’de yayımlanır ve 1 Ocak tarihi ile birlikte yürürlüğe girer. Yürürlük süresi 1 yıldır. Bütçenin uygulanması temelde üçe ayrılır:

a) Tahmin edilen gelirlerin toplanması: Gelirlerin büyük çoğunluğu genel bütçe vergi gelirlerinden oluşur. Vergi gelirlerinin tahsilinden temelde sorumlu olan aktör Gelir İdaresi Başkanlığıdır.

b) Giderlerin yapılması: Ödenekler kamu idareleri tarafından kullanılarak gidere dönüşürler. Bir giderin yapılma süreci dört aşamadan meydana gelir: Giderin taahhüdü yani yüklenme, giderin tahakkuku yani gerçekleşme, giderin ödeme emrine bağlanması ve giderin ödenmesi. Mevzuatımıza göre ödeneklerin bazı özel türleri de vardır. Bunlar yedek ödenek, örtülü ödenek, ek ödenek, devredilen ödenek ve tamamlayıcı ödenektir.

c) Hazine işlemleri: Gelirler ile giderler arasındaki yer ve zaman bakımından uyumsuzlukların giderilmesi yani denkleştirilmesidir. Bu görev günümüzde Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yerine getirilir.

Bütçenin Kontrolü Aşaması

Türkiye Büyük Millet Meclisi, yürütme tarafından sunulan merkezî yönetim bütçe kesin hesap kanun teklifini, Sayıştayın genel uygunluk bildirimi ile birlikte görüşür. Merkezî yönetim kesin hesabının Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmaması hâlinde sorumlular hakkında yasal işlem başlatılması söz konusu olacaktır.