Genel Olarak Kamu Bütçesi

Kamu Bütçesinin Tanımı

Kamu bütçesi, başta devlet diğer adıyla merkezi yönetim olmak üzere mahalli idarelerin, sosyal güvenlik kurumlarının ve kamu kesimindeki diğer üretici birimlerin gelir ve gider tahminlerini gösteren bir belgedir.

Kamu Bütçesinin Tarihî Gelişimi ve Bütçe Hakkı

Bütçe kelimesi önceleri, İngiltere’de Maliye Bakanı’nın devletin giderleri ile gelirlerini gösteren belgeleri parlamentoya getirmek için kullandığı deri çantayı ifade etmek için kullanılmıştır. Bütçe kelimesi zamanla, deri çanta anlamından uzaklaşmış ve parlamentoya bu çantanın içinde getirilen devlet gelir ve gider tahminlerini içeren belgeler için kullanılmaya başlanmıştır.

Bütçe hakkı, vergi ve diğer kaynaklardan elde edilen gelirlerle yapılacak kamu giderlerinin hem türleri hem de miktarlarını belirleme ve onaylama hakkıdır. Bütçe hakkının hükümdarlardan parlamentolara geçmesi üç aşamada sağlanabilmiştir. Birinci aşamada, vergi alma hakkı ikinci aşama gider yapma hakkı parlamentoya geçmiştir. Son olarak yıllık onama hakkı olan devlet gelirleri ile giderlerinin parlamentonun onayına her yıl sunulmaya başlanması ile gelişim tamamlanmıştır.

Kamu Bütçesinin Temel Özellikleri

Kamu kesiminde bütçelerin oldukça önemli özellikleri vardır. Bu özellikler dört tanedir:

Tahdit

Bütçeler, zaman bakımından belirli bir dönemle tahdit edilmiş yani sınırlanmıştır. Bu zaman dilimi genelde bir yıldır ve bu yıla mali yıl ya da bütçe yılı denmektedir.

Tahmin

Bütçe, geleceğe ait gelir ve gider tahminlerini içerir. Gider tahminleri harcanabilecek miktarın üst sınırını gösterir. Gelir tahminleri ise alt ya da üst sınır niteliği taşımaz.

Tasdik

Bütçe, gelir ve gider tahminleri belirli bir dönem için hazırlandıktan sonra karar almaya yetkili mercii tarafından müzakere edilerek tasdik edilir, yani onaylanır.

Tevzin

Bütçe, aynı zamanda gelir ve giderlerin tevzin edildiği yani denkleştirildiği bir belgedir. Bütçe, geleneksel görüşe göre mali denklik; çağdaş görüşe göre ekonomik denkliği sağlama aracıdır.

Kamu Bütçesinin İşlevleri

Bütçeden yerine getirmesi beklenen görevlere bütçenin işlevleri ya da fonksiyonları adı verilir. Bütçenin mali, hukuki, siyasi, iktisadi, sosyal ve kontrol işlevleri bulunmaktadır.

Kamu Bütçesinin Temel İlkeleri

Bütçe ilkeleri, bütçenin kendisinden beklenen işlevleri yerine getirebilmesi için bütçe sürecinde uyulması gereken kurallar bütünüdür.

Geleneksel Bütçe İlkeleri

Geleneksel bütçe ilkeleri, 19. yüzyıl klasik maliye görüşünün ilkeleri olup başlangıçta oldukça katı bir şekilde uygulanmıştır. Bu ilkeler, özellikle temel kamu hizmetlerini sunan devlet bütçesi için geliştirilmiştir. İlkeler şu şekilde sıralanabilir: Genellik ilkesi, Birlik ilkesi, Açıklık ya da alenilik ilkesi, Doğruluk ilkesi, Denklik ilkesi, Anlaşılır olma ilkesi, Tahsis ya da ayrım ilkesi, Önceden izin alma ilkesi, Yıllık olma ilkesi.

Çağdaş Bütçe İlkeleri

Çağdaş bütçe ilkeleri, ekonomik ve sosyal hayatta meydana gelen değişimler nedeniyle geliştirilen bazı ilkelerden oluşmaktadır. Bunlar, toplama ilkesi, mali saydamlık ilkesi, hesap verme sorumluluğu ilkesi, mali disiplin ilkesi ve katılımcılık ilkesi olarak sıralanabilir.

Kamu Kesiminde Bütçeleme Sistemleri

Bütçe sistemleri, kamu gelirlerinin kamusal iş ya da faaliyetlere nasıl dağıtılacağını gösteren diğer bir deyişle bütçe ödeneklerinin belirlenmesi konusunda birtakım ölçütler ileri süren sistemlerdir.

Geleneksel (Klasik) Bütçe Sistemi

Klasik bütçe sisteminde bütçe ödenekleri bilimsel-rasyonel teknikler kullanılarak değil siyasal pazarlıklarla belirlenmektedir.

Performans Bütçe Sistemi

Performans bütçe sistemi, kamu idarelerinin girdileri yerine faaliyetleri ve çıktıları üzerine odaklanan bir bütçe sistemidir. Performans bütçede kurumların yeni yılda alacakları ödeneklerin geçmiş yılda sağladıkları başarı düzeyine göre belirlenmesi esas olmaktadır .

Program Bütçe Sistemi ve PPBS

Program bütçe sistemi kamu kesiminin amaçlarından yola çıkarak yani geleceğe odaklanarak kaynakları tahsis etmeye çalışan bir bütçe sistemidir. Bu nedenle kamu kesiminde önce amaçların belirlenmesi daha sonra amaçlar için yapılacak faaliyetlerin alternatifleri ile birlikte analiz edilmesini gerektirmektedir.

Program bütçe sağladığı başarı nedeniyle geliştirilmiş ve orta-uzun vadeli planlama işlevi eklenerek adı Planlama-Programlama-Bütçeleme Sistemi (PPBS) olarak yenilenmiştir.

Sıfır Esaslı Bütçe Sistemi

Bu bütçe sisteminde bir kuru,m gelecek yılın bütçesini hazırlarken geçmiş yılın bütçesini hiç hesaba katmayacak, diğer bir deyişle bütçeyi hazırlamaya sıfır lira ile başlayacaktır. Böylece geçmiş yılda alınan ödeneklerin tekrar alınabilme garantisi olmayacaktır.

Performans Esaslı Bütçe Sistemi

Performans bütçe sisteminin geliştirilmiş şeklidir. Performans esaslı bütçe sistemi a) Sonuçlara dayalıdır, b) Orta vadeli bir stratejik planlamayı içerir, c) Genelde bir reformun temel parçası olarak uygulanır.

Türkiye’de kamu idarelerince uygulanan bütçe sistemi performans esaslı bütçe sistemidir.