Kuzey Afrika Devletleri

İslam coğrafyasında yaşanan siyasî karışıklıklar sonucu ortaya çıkan siyasîdinî gruplar müstakil yönetimler kurabilmek için aradıkları uygun atmosferi Kuzey Afrika'da buldular. Kuzey Afrika toprakları kısa süre içerisinde siyasî güç kazanmak isteyen veya mensubu olduğu dinî inancı daha geniş coğrafyalara ulaştırmak niyetinde olan grupların sığınağı haline geldi. Fas’ta İdrîsîler (789-985), Batı Cezayir’de Rüstemîler (777-909), Güneydoğu Fas’ta Midrârîler (772-976), Tunus’ta Ağlebîler (800-909), Mısır’da Tolunîler (868- 905) ve İhşîdîler (935-969) bahsi geçen bu devletlerdendir.

İdrîsiler (789-985)

Kurucusunun adına izafeten İdrîsîler olarak adlandırılan ve Şiî doktrinleri benimseyen hanedanlık, Hz. Ali’nin oğlu Hasan’ın neslinden olan İdrîs b. Abdullah (I. İdrîs) tarafından 789 yılında Mağrib’de kuruldu. 786 yılında Fah (Fakh) Vak’âsı ile ağır bir yenilgiye uğrayan İdrîs b. Abdullah, Mağrib’in merkezi Velîlâ’ya (Tanca) geldi. Ehl-i beyt'e kötü davrandığı gerekçesiyle Abbâsî iktidarına karşı kin besleyen I. İdrîs, Alevî soyundan geliyor olmanın kendisine kazandırdığı itibarla Şiî kökenli bir devlet kurma niyetindeydi. Dinî konularda geniş bilgi sahibi olan I. İdrîs, başta Evrebe Kabilesi olmak üzere pek çok Berberî kabilenin desteğini almayı başararak 789 yılında Velîlâ merkez olmak üzere İdrîsî Hanedanlığı'nı kurdu. Devlet 985 yılına değin varlığını korudu.

Rüstemîler (777-909)

Adını kurucusu olan İran asıllı Abdurrahman’ın babası Rüstem’den alan hanedanlık bugün Cezayir olarak adlandırılan bölgede 777 yılında kuruldu. Ebû Ubeyde Müslim b. Ebû Kerîme’den öğrenim gören ve onun “hamaletiu’lilm” adı verilen beş dâisinden biri olan Abdurrahman, Hâricîliğin bir alt mezhebi olan İbâzîyyeyi (İbâdîyye) yaymak ve uygun altyapı oluştuğunda İbâzî bir yönetim kurmakla vazifelendirildi. Kısa süre Kayrevan valiliği yapan Abdurrahman, Kayrevan’ın Abbâsîler’in eline geçmesi üzerine Orta Mağrib’deki (Cezayir) Cebelicezzûl’e çekildi. Bölgenin uygun atmosferinini lehine kullanarak Tunus, Trablus, Cebelinefûse, Tubne ve Kayrevan’ından taraftar toplayan Abdurrahman, kısa süre sonra İbâzî-Berberî kabile reislerince imam seçildi ve Rüstemîler Devleti’ni kurdu. Kurulan bu hanedanlık 909 yılında Şiî Fâtımîler tarafından yıkıldı.

Midrârîler (772-976)

Haricîliğin İbâzî ve Sufrî kollarına mensup olan Midrârî Hanedanlığı'nın temeli, Berberî Zenâte kabilesinin Miknâse koluna mensup olan kabile reisi Ebü'I-Kâsım b. Semkû b. Vâsûl tarafından 757 yılında Sicilmâse şehrinde atıldı. Kabilenin imamlığı Ebü’l-Kâsım’ın onayı ile on beş sene Îsâ b. Mezyed (Yezîd) el-Esved’e verildi. Îsâ sayesinde gelişen Sicilmâse şehrinin, kuruluş süreci önemli ölçüde tamamlandı. Ancak hanedanın kurucusu Ebül’l-Kâsım ile yaşadığı sorunlar sebebiyle yönetim 772 yılında elinden alınarak Ebü'IKâsım’a bırakıldı. İktidar değişikliğinin yaşandığı 772 yılı Midrârîlerin kuruluşu kabul edilmektedir. 202 yıl varlığını korumayı başaran Hanedanlık 976 yılında yıkıldı.

Ağlebîler (800-909)

Ağlebîler, Abbâsî Halifesi Mansûr tarafından İfrîkıyye’ye gönderilen Ağleb’in oğlu İbrâhim tarafından 800 yılında Tunus’ta kuruldu. Abbâsî Halifesi Hârûn Reşîd’e, İfrîkıyye’nin yönetiminin kendisine bırakılması durumunda her yıl beytülmâle 40.000 dinar yardımda bulunacağı sözünü veren İbrâhim, bu şart üzere İfrîkıyye valiliğine getirildi. Böylelikle kurmak istediği müstakil devletin temellerini atmış oldu. Yukarı da bahsi geçen diğer devletler gibi Ağlebîler’in de gayesi Abbâsî merkezinden oldukça uzak bir coğrafyada kök salıp büyümekti. Üstelik bunu da halifenin rızasını alarak ve yıkıldıkları tarihe kadar Abbâsîlere sadakatlerini sürdürerek yaptılar. I. İbrahim’e değin bastırdıkları paralarda halifenin adına yer verdikleri gibi yıkıldıkları 909 yılına değin hutbelerde yine Abbâsî halifesini zikrettiler. 909 yılında ise Fâtımîler tarafından yıkıldılar.

Tolunîler (868-905)

Mısır’da kurulan ilk Müslüman-Türk Devleti olan Tolunîler, Halife Me’mun döneminde Bağdat’a gelen, Buhara asıllı bir Türk olan Tolun’un oğlu Ahmed b. Tolun tarafından 868 senesinde kuruldu. Abbâsî Halifesi Mu’tez Billâh’ın, Türk komutan Bayık Bey’i merkezden uzaklaştırmak için Mısır’a vali tayin etmesi, Ahmed b. Tolun’un kaderini değiştirdi. Mısır’a gitmek istemeyen Bayık Bey, yerine vekâleten üvey evladı Ahmed’i gönderdi. Bu da Ahmed b. Tolun’a yeni bir hanedanın temellerini atma fırsatı sundu. Ömrüne 5 hükümdar sığdıran devlet, 905 yılında Abâsîler tarafından yıkıldı.

İhşîdîler (935-969)

Mısır’da kurulan ikinci Türk Devleti olan İhşîdîler, Halife Mu’tasımBillâh’ın hizmetine girmiş bir Türk kumandanı olan Cuf’un torunu Muhammed b. Tuğç tarafından 935 senesinde kuruldu. Abbâsî Devleti'ne hizmet eden Cuf ölünce oğlu Tuğç, Tolunoğulları hizmetine girdi. Şam ve Taberiyye valiliği yapan Tuğç’un 907 senesinde ölümü üzerine ise oğlu Muhammed b. Tuğç, Mısır Valisi Ebû Mansûr Tekin’in hizmetine girdi. Tekin tarafından Hama valiliğine getirildiyse de onunla arasının açılması üzerine Halife Muktedir-Billâh tarafından önce Remle (928), ardından Dımaşk (931) valiliğine atandı. Nihayetinde 935 yılında Râzî-Billâh’ın emriyle Mısır valiliğine tayin edildi. Böylece İhşîdî Devleti’nin temeli atılmış oldu. Uzun ömürlü olmayan devlet 969 yılında yıkıldı.