Asya’da Kurulan İslam Devletleri

Abbasîlerde merkezi otoritenin sarsılmasının ardından Abbasî toprakları üzerinde Halife’ye bağlı olmakla birlikte çoğu zaman müstakil hareket eden çeşitli hanedanlar ortaya çıktı. Bu hanedanlardan bazıları Tâhirîler, Sâffârîler, Sâmânîler, Hâmdanîler, Mirdâsîler ve Zeydîlerdi.

Tâhirîler (821-873)

Abbasîler döneminde kurulan ilk bağımsız devlet olan Tâhiriler adını Tâhir b. Hüseyin’den almıştır. Tâhir b. Hüseyin, Halife Emin ile kardeşi Me’mun arasındaki mücadelede Me’mun’un tahta çıkmasını sağladı ve böylece devletin temelleri atılmış oldu. Bağdat sâhibü’ş-şurtalığı görevine getirildi. Güvenlik endişesiyle görev yerinin değiştirterek Horasan valiliğine getirildi. Burada bağımsızlığını ilan edip resmen devleti kurduktan kısa bir süre sonra ise şüpheli bir şekilde öldü ve yerine oğlu Talha, Horasan valisi ilan edildi. Talha, Hâricî isyanlarıyla mücadele etmek zorunda kaldı. Talha’nın ölümünden sonra yerine geçen Abdullah b. Tâhir de Hâricîlerle mücadele etti. Ayrıca o komutan Afşin’e karşı mücadele verdi. Başkenti Merv’den Nişâbur’a taşıdı. Abdullah b. Tâhir öldükten sonra yerine oğlu II. Tâhir b. Abdullah geçti. O, Sîstan’daki Hâricî isyanlarıyla mücadele etti. II. Tâhir b. Abdullah’ın ardından yerine zevk ve eğlence düşkünlüğü ile bilinen oğlu Muhammed b. Tâhir geçti. Onun döneminde devlet çöküşe sürüklendi. Rey, Taberistan, Sîstan, Kirman ve Herat Tâhirîlerin elinden çıkınca devletin varlığı da 873 yılında sona erdi.

Saffârîler (861-1003)

Ya’kub b. Leys es-Saffâr kurduğu hânedanlığın sınırlarını Sîstan’dan Gazne’ye kadar ilerletti. Abbasîlere karşı yenilip ölünce yerine kardeşi Amr geçti. Amr, Ahmed b. Abdullah’a yenildikten sonra Abbasî halifesinin kardeşi onu görevden azletti. Ancak yeni halife Horasan valiliğini Amr’a verdi ve AbbasîSaffârî gerginliği duruldu. Amr’a Mâverâünnehir idaresi verilmesi bu sefer de Saffârî-Sâmânî gerginliğini tetikledi. İsmail b. Ahmed ile savaşan Amr yenilip esir edilince Saffârîler Amr’ın torunu Tahir b. Muhammed’i yönetimin başına getirdiler. Tahir yönetimde başarılı olamayıp yetkilerinin çoğunu Türk gulam Sebükerî’ye devretti. Bu durumu lehine çeviren amcası Leys b. Ali b. Leys, Sîstan’ı ele geçirdi ancak Sebükerî’yi karşısında bulan Leys, Abbasî desteğini yanına almış olan Sebükerî’ye yenildi. Bir müddet sonra Amr b. Leys’in torunu Ebû Hafs Amr’ı yönetimin başına geçti ve hânedanın "Halefîler" kolu kurulmuş oldu. Ebû Ahmed Halef’in Sultan Gazneli Mahmud’un amcası Buğracuk’u öldürmesi hânedanın sonunu getirdi. Gazneli Mahmud Saffârî hanedanlığına son verdi.

Sâmanîler (819-1005)

İsmini Belh hakimi Sâmanhudat’tan alan devletin temelleri 819 yılında Belh hâkimî Sâmânhudat’ın Abbasîlere yardımı sebebiyle Halife Me’mun Sâmanîleri Semerkand, Fergana, Şâş ve Herât valilikleri ile ödüllendirmesiyle atıldı. Semerkand valisi olan Nuh ailenin lideri olarak ön plana çıktı. Nuh’tan sonra yönetime kardeşi Ahmed geçti. Ahmed’in ölümünün ardından ise yerine oğlu Nasr geçti. Nasr döneminde halifenin Maveraünnehir hâkimiyetini kendilerine vermesiyle Sâmanî Devleti resmen kurulmuş oldu. Nasr ölünce yerine kardeşi İsmail geçti ve Buhara’yı başkent yaptı, devleti doğudaki en geniş sınırlarına ulaştırdı. Yerine oğlu Ahmed geçti. Ahmed döneminde Sâmanîler Sîstan hâkimiyetini sağladı. Bir isyan sırasında öldürülen İsmâil b. Ahmed’in yerine oğlu II. Nasr geçti. Onun döneminde devlet batıdaki en geniş sınırlarına ulaştı. II.Nasr ölünce yerine oğlu I. Nuh geçti. I.Nuh döneminde Batınîler ve Büveyhîlerle mücadele edildi. o ölünce yerine oğlu I. Abdülmelik geçti. Onun döneminde Büveyhîlerle edildi ve yönetimde Türk baskısı hissedilmeye başladı. I. Abdülmelik ölünce önce oğlu Nasr tahta geçti daha sonra ise amcası I. Mansûr yönetimi ele geçirdi. Oğlu II.Nuh döneminde yönetimde annesi ve vezirler etkili oldu.

II.Nuh yerine II.Mansûr geçti ancak bir süre sonra tahttan indirilip yerine II.Abdülmelik geçirildi. Gazneli ve Karahanlı Devletlerinin baskısıyla zayıflayan devlet İsmail b. Nuh’un ölümünün ardından tarihe karıştı.

Hamdânîler (905-1004)

Arap kabilesi Rebiâ’nın Tağlib kolundan olan hanedanın kurucusu Hamdân b. Hamdûn’dur. Hamdân b. Hamdûn, hâricîlerle mücadele etmiştir. Mardin Kalesi’ni ele geçiren Hamdân b. Hamdûn, Halife Mu’tazıd-Billah’a yenildi ve halife tarafından öldürüldü. Oğlu Hüseyin, hâricî lideri Harun eş-Şarî ile mücadele etti. İbn Mu’tezz’i tahta çıkarma teşebbüsünde bulunanlara destek olan Hüseyin başarısız olunca öldürüldü ancak kardeşleri bağışlandı. Kardeşlerinden Ebû Heycâ Horasan ve Dînever valisi oldu, Karmatîlerle savaştı. Ebû Heycâ, Halife Muktedir-Billâh’ı indirip yerine Kâhir-Billâh’ı halife ilan etti. Daha sonra Muktedir-Billâh’ın yeniden halifeliği ele geçirmesiyle Ebû Heycâ’yı öldürüldü.

Musul Hamdânî Emîrliği: Ebû Heycâ öldürüldükten sonra, hanedanlık Musul ve Halep kolu olmak üzere ikiye ayrıldı. Ebû Heycâ’nın oğlu Hasan Musul Hamdânî Emîrliği’nin başına geçip Nasırüddevle unvanını aldı. Emîrü’l-ümerâ İbn Râik’i öldürünce halife tarafından emîrü’l-ümerâlık makamı Nasırüddevle’ye verildi bir süre sonra o yerini Tüzün’e verip kendisi Musul’a döndü. Halife el-Muttaki’nin Tüzünle arası açılınca Muttaki Hamdânîlere sığındı. Tüzün Hamdânileri Musul’dan çıkardı ve halife olarak da MüstekfîBillâh’ı getirdi. Nâsırüddevle’den sonra oğlu Ebû Tağlib Gazanfer göreve geldi ancak o öldürülünce Musul Hamdânî Emîrliği tarihe karıştı.

Hamdânîlerin Halep Kolu: Seyfüddevle Ali, Halep’i ele geçirdi ve Bizans’a karşı önemli bir mücadele verdi. Son Bizans seferinden dönerken ölünce yerine oğlu Ebü’l Fez’âil Saîdüddevle geçti. Ebü’l Fez’âil Saîdüddevle, Hâcib Lü’lü tarafından zehirlenince yerine Lü'lü ve Ardından Lü'lü’nün oğlu Mansur geçti. Böylece Hamdânî hanedanlığının Halep Kolu da tarihe karıştı.

Mirdâsîler (1024-1080)

Şiîliği benimsemiş olan Mirdasîler, Benî Kilâb kabilesine mensuplardı. Sâlih b. Mirdâs Suriye ve Halep’i ele geçirdi ve Mirdasî hanedanlığını kurmuş oldu. Onun hızla ilerlemesi Fâtımîleri rahatsız etti ve Anuş Tegin Mirdasîlere karşı mücadeleyle görevlendirildi. Fatımîler galip gelip Salik b. Mirdas öldürülünce yerine oğulları, Şiblüddevle Nasr ve Muizzüddevle Simâl hanedanın başına geçti. Bu süreçte Mirdasîler Bizans ile mücadele etmek zorunda kaldılar ve başarılı oldular. Nasr, Anuş Teginle mücadele ettiği sırada öldürüldü. Anuş Tegin’in ölümünün ardından Halep halkı şehri Simâl’e teslim etti. Bir süre sonra Simal vefat etti ve yerine kardeşi Ebû Züâbe Atıyye geçti. Ebû Züâbe Atıyye ile Mahmûd’a karşı yenildi. Bir süre yönetimi tek başına idare eden Mahmûd ilerleyen süreçte bölgedeki karışıklıklar sebebiyle Büyük Selçuklu Devleti’ne ve Abbasî halifesine tabi oldu. Mahmûd ölünce yerine oğlu Celâlüddevle geçti. O, Türkmenlerle mücadelesi sırasında öldürüldü ve onun yerine Sâbık geçti ancak bir süre sonra Musul Ukaylî Emîri Şerefüddevle Müslim b. Kureyş, Halep’i kuşattı. Böylece Mirdâsî hanedanlığının siyasî varlığı sona erdi.

Zeydîler/Ressîler (864-1526)

Hz. Hasan’ın soyundan gelen Hasan b. Zeyd el-Alevi tarafından kurulan devlet, Abbasîler, Sâffârîler ve Sâmânîlerle mücadele etmek zorunda kaldılar. Muhammed b. Zeyd Sâmânîlere karşı savaşırken ölünce Taberistan’da Zeydîlerin ilk hâkimiyet dönemi sona erdi.