Memlûkler II

Burcî Memlûkleri/El-Memâlik el-Burcîyye (1382-1517)

Seyfeddin Berkuk (1382-1389, 1390-1399)

Askerî ve bürokratik kademelerde Türk kökenli Memlûklerin yerine daha fazla Çerkez asıllılar tercih edildi. Suriye ve Mısır’daki Arapların isyanları bastırıldı.

Zeynüddin Ferec b. Berkuk (1399-1412)

Osmanlı Padişahı I. Bayezid (Yıldırım) Memlûklere ait Malatya, Dârende ve Elbistan’ı topraklarına ilhak ederken (1399), Timur ise Malatya, Ayntab, Haleb ve Dımaşk’ı istila etmiştir (1400-1401). Dımaşk Kalesi’nde muhasara altında kalan Sultan Ferec’in yerine Halife Müstaîn-Billâh sultan ilan edildi ve daha sonra Ferec öldürüldü (1412). Memlûk tarihinde ilk ve son olarak hilafet ve saltanat makamı aynı şahsın uhdesine verilmiştir.

Şeyh el-Mahmudî (1412-1421)

Dulkadiroğullarının hâkimiyetine geçmiş olan Ayntab ve Darende geri alındı.

Karamanoğulları ve Ramazanoğlularından Adana, Tarsus, Kayseri ve Niğde alındı.

Kıbrıs Krallığı ile antlaşma imzalandı (1414).

Osmanlı Devleti ile dostluk ilişkileri geliştirildi.

Seyfeddin Barsbay (1422-1438)

Kıbrıs fethedildi, Rodos şövalyeleri ile sulh yapıldı, Dulkadiroğulları beyliği itaat altına alındı.

Seyfeddin Çakmak (1438-1453)

Rodos üzerine sefer yapılmıştır.

Seyfeddin İnal-Aynal (1453-1461)

İsyanlarla uğraşmak durumunda kaldı. Dış politika olayları arasında MemlûkOsmanlı ilişkileri önem arz eder.

Hoşkadem (1461-1467)

Sultan Hoşkadem’in dönemi Cânim Bey’in isyanı istisna edilirse nispeten siyasî ve askerî yönden sulh içinde ve istikrarlı geçti.

Seyfeddin Kayıtbay (1468-1496)

Ağaçayırı Savaşı Memlûkler lehine sonuçlanmış, 1491’de antlaşma imzalanmıştır.

1492’de meydana gelen veba salgınından dolayı binlerce kişi ölmüş, malî ve iktisadî bunalım meydana gelmiştir.

Askerî harcamalar artmış, bu durum devletin malî yapısının sarsılmasına neden olmuştur.

Artan harcamaları finanse edebilmek için vergiler artırılmış ve müsadere uygulamalarına başvurulmuştur.

Endülüs’te 1492’de katliama ve şiddete maruz kalan Müslümanlara yardım yapılamamış sadece Avrupa’ya karşı bazı tehditler ileri sürülmüştür.

Sultan Kayıtbay’ın ölümünden sonra ülkede yaklaşık beş yıl devam eden karışıklık ve istikrarsızlık dönemi Kansu el-Gavrî’nin tahta çıkmasıyla nispeten son buldu (1501).

Kansu el-Gavrî (1501-1516)

Sultan Gavrî döneminin dış siyasetinde Memlûkler Portekiz, İspanya, Safevî ve Osmanlı taarruzuna maruz kalmıştır.

Mercidabık Savaşı'nda (1516) Memlûkler ağır bir mağlubiyet aldı. Bu savaş sadece Memlûk hâkimiyetindeki Suriye, Filistin, Lübnan’ın kaybı değildi aynı zamanda Memlûk Devleti’nin tarih sahnesinden silinmesindeki en önemli merhale idi.

Tomanbay (1516-1517)

Ridaniye Savaşı ile Mısır Memlûk Sultanlığı son buldu (1517).

Memlûk Devleti Teşkilat Yapısı (1250-1517)

Merkez Teşkilatı

Sultan: Devlet işleri tamamıyla sultanın uhdesinde idi. Halife: Halifelik makamı dinî meşruiyet ve Müslümanlar üzerinde Memlûklerin nüfuzunun artmasına imkân tanıyordu.

Merkez Teşkilatında Görevli Emirler

Naibü’s-Saltana: Sultanın vekili olarak iş gören, üstlendiği yetkilerle ikinci sultan gibi hareket eden görevlidir. Naibü’l-Gaybe: Sultanın sefere çıkması durumunda yerine bıraktığı vekilidir. Atabegü’l-Asâkir: Mısır’daki ordunun komutanıdır.

Vezir: İlk başlarda resmi yazışmalar ve malî işlere bakardı. Saltanat naibliğinin ihdasından sonra vezirlerin görev alanı maliye ile sınırlı kalmıştır. Re’sü Nevbe: Sultan Memlûklerinin komutanıdır. Emir-ü Meclis: Meclis emirliği olup protokol işlerini yürütürdü. Emir-ü Silah: Sultana ait silah deposunun amiri olup merasim ve alay zamanlarında sultanın silahlarını taşıyan silah emiridir. Emir-ü Âhur: Sultanın ahırından sorumludur. Üstâdüddâr: Saray ağası olarak isimlendirilen, sultanın özel emlâkı ve mülkleriyle ilgili işleri sarayın mutfak, yiyecek, içecek, giyim vb. vazifeleri yürüten görevlidir. Hâzindâr: Hazine dairelerinden sorumludur. Devedâr: Yazışma işlerini yürütürdü. Hâcibü’l-Hüccâb: Sultanla görüşmek isteyenleri onun huzuruna çıkarmak, askerlerin arasındaki anlaşmazlığı çözmek ve saltanat naibine vekâlet etme görevlerini yürütürdü. Emir-ü Candâr: Saray muhafız birlikleri komutanıdır. Çaşnigir: Sultanın sofra ve yemek işlerini yürüten yiyecek ve içecekleri kontrol eden görevlidir.

Divânlar; Divânü’l-İnşâ: Devletin yazışmaları, atama yazıları ve mezâlim divânındaki ahalinin şikâyetleri ile ilgili kararların hazırlandığı divândır.

Divânü’l-Ceyş: İktâ sahibi askerler ve sultanın Memlûklerinin işleriyle ilgilenirdi.

Divân-ı-Nazar: Nâzır-ı mal başkanlığında üç alt birimden oluşan bu divân malî işlere bakardı.

Adlî ve Dinî Teşkilat

Kadı’l-kadâtlık (Başkadılık): Adlî/hukukî ve dinî yürütme görevidir.

Kadıaskerlik: Kadıasker, askerî sınıfa mensup kişilerin şer’i ve hukukî davalarına ve mezâlim divânlarına bakan, sultanla birlikte sefere katılan görevlidir.

Divânü’l-Mezâlim: İstinaf mahkemesi hüviyetinde zulüm ve haksızlığın engellenmesi için kurulan yüksek mahkemedir.

Dârül’-Adl Müftülüğü: Şer’i meseleler hususunda fetva verme görevini yürüten birimdir. Beytü’l-Mal Vekilliği: Beytü’l-mal ile ilgili alım satım işleri bu kurum tarafından yerine getirilirdi. Hisbe Nâzırlığı: Genel ahlak ve asayişin temini, çarşı-pazarın denetimini yapan kurum olup bu görev muhtesib tarafından yürütülmüştür.

Taşra Teşkilatı

Memlûklerde taşra yapılanması Memlûk Sultanlığı'na tabi olarak naibliklere ayrılmıştır.

Askerî Teşkilat

Kara Ordusu: Askerî yönü güçlü olan Memlûkler kara ordusu ve donanması sayesinde uzun süre varlığını sürdürmüştür. Kara ordusu genel itibariyle memâlik-i sultaniyye, memâlik-i ümerâ ve ecnâdü’l-halka adı verilen iktâ sahibi askerlerden oluşmaktaydı.

Deniz Kuvvetleri-Donanma: Kara ordusuna önem veren Memlûkler donanma ve deniz kuvvetleri çok güçlü değildi.