Memlûkler I

Memlûk Kavramı ve Memluk Sisteminin Ortaya Çıkışı

Memlûk kelimesi, Arapça “sahip oldu”, “malik oldu” manasında bir kelime olup sahibinin mülkiyetindeki kadın ve erkek esir karşılığında kullanılmıştır.

Memlûk Sistemi halife ya da emirlerin satın aldıkları bilhassa beyaz kölelerin askerî eğitime tabi tutularak orduda özel bir birlik olarak istihdam edilmeleri şeklinde tanımlanabilir.

Memlûk Devleti'nin Kuruluşu

Memlûk gruplarının daha düzenli şekilde ortaya çıkması ve güçlerini artırması XIII. yüzyılın ilk yarısında gerçekleşmiştir. el-Melikü’s-Sâlih Necmeddin, Eyyûb Kıpçak ülkesi ve Kafkasya’dan getirtip Ravza adasındaki kaleye yerleştirdiği Türk asıllı Memlûklerden oluşan özel birlikler Eyyûbî ordusunun asıl unsuru haline gelmiştir. Arapların El-Memâlik el-Bahriyye (Bahrî Memlûkler) olarak adlandırdığı bu yapı Eyyûbî devletinin çöküşünü hazırlamıştır.

Bahrî Memlûkleri (el-Memâlik el-Bahrîye) 1250-1382

İzzeddin Aybek (1250-1257)

İzzeddin Aybek, Eyyûbi Devleti’nin yıkılmasıyla beraber Mısır’da kurulan Memlûk Devleti’nin ilk sultanı olarak kabul edilmektedir.

Nureddin Ali (1257-1259)

Seyfeddin Kutuz (1259-1260)

Aynicâlût Savaşı (3 Eylül 1260)

Aynicâlût Savaşı’nda Moğollar ağır bir mağlubiyet yaşamış ve Moğolların ilerleyişi durdurulmuştur.

Baybars el-Bundukdârî (1260-1277)

İslâm dünyası nezdinde nüfuzunu artırmak ve meşruiyet temin etmek maksadıyla Abbâsî hilafetini Mısır’da yeniden tesis etmiştir (1261).

Sultan Baybars, müşterek İlhanlı, Selçuklu ve Gürcü kuvvetlerini Elbistan Ovası’nda mağlup etmiş (Nisan 1277) ardından Kayseri ve çevresini ele geçirmiştir.

1265 yılında Haçlıların kontrolünde olan Kaysariyya, Yafa, Aslis ve Arsuf şehirlerini ele geçirmiştir. Antakya Haçlı Prensliği'ne son vermiş (1268), Safîtâ, Hısnu’l-Ekrâd ve Hısn-ı Akkâr kalelerini fethetmiştir (1271).

Baybars siyasî ve askerî başarılarına ilave olarak idarî alandaki icraatı ile Memlûk Devleti’nin kurucusu kabul edilmiştir.

Nasırüddin Muhammed Berke Kağan (1277-1279)

Bedreddin Sülemiş (1279)

Seyfeddin Kalavun (1279-1290)

Sultan Kalavun ve hanedanı bir asır boyunca (1279-1382) üç sultan istisna tahtı ellerinde bulundurmuştur.

Sultan Kalavun, Suriye ve çevresinde Haçlı kalıntılarını ortadan kaldırmak üzere Lazikiyye (1287), Tarabulus, Beyrut ve Cabala (1289) şehirlerini ele geçirmiştir. Halep’teki Büyük Camii’yi yakan Sis Ermeni Krallığı üzerine sefer düzenlemiş (1284), Suriye taraflarında Memlûk hâkimiyetini yerleştirmiş ve Memlûk sultanlığında bir hanedan kurmuştur.

Selahaddin Halil b. Kalavun (1290-1293)

Akka (1291), Sûr, Sayda, Hayfa, Aslis ve Antartus gibi kaleler Memlûklerin hâkimiyeti altına alınmış ve böylece Suriye sahilindeki Haçlı egemenliği sona ermiştir.

Nasırüddin Muhammed b. Kalavun (1293-1294) I. Saltanatı Dönemi

Dokuz yaşında Memlûk tahtına oturmuş ve aralıklarla üç defa bu görevi yürütmüştür. Memlûk sultanları içinde en uzun süre tahtta kalan sultandır.

Zeynüddin Ketboğa (1294-1296)

Hüsameddin Laçin (1296-1299)

Nasırüddin Muhammed b. Kalavun (1299-1309) II. Saltanatı Dönemi

Baybars el-Çaşnigîr (1309-1310)

Nasırüddin Muhammed b. Kalavun (1310- 1341) III. Saltanatı Dönemi

Malatya fethedilmiş (1315), İlhanlılar ile sulh yapılmış, İlhanlı, Delhi Sultanlığı, Yemen Resulîleri, Tunus Hafsiler, Merinîler Habeşistan Krallığı, Bulgar Çarlığı, Aragon Krallığı, Bizans ve Fransa ile siyasî ilişkiler kurulmuştur. Mimarî alanda önemli eserler inşa edilmiş, ziraata önem verilmiş, su kanalları ıslah edilmiş, arazi tahriri yapılarak bazı vergiler yürürlükten kaldırılmıştır. Muhammed b. Kalavun 1341’de vefat etmiştir. Muktedir bir sultan olarak ülkesinde baskıcı yönetimi ile istikrarı sağlamıştır.

Nasırüddin Muhammed b.Kalavun’un Oğulları Dönemi (1341-1361)

Muhammed b. Kalavun’un ölümünden sonra Memlûk tarihinde yeni bir dönem başlamıştır. Bahrî Memlûkleri hâkimiyetinin sona ermesine Burcî Memlûkleri döneminin başlamasına (1382) kadar devam eden bu dönemde Memlûk yönetimini Nasırüddin Muhammed b. Kalavun’un oğulları-torunları elde tutmuşlardır. 1341’den 1361 yılına kadarki yirmi yıllık dönemde Muhammed b. Kalavun’un sekiz oğlu Memlûk tahtına oturmuş, bu dönemde sultanlar emirlerin baskısı altında kalmışlardır. Merkezî yönetimde yaşanan kriz ve sorunlara ilave olarak bu dönemin önemli hadiseleri şöyle sıralanabilir:

Mısır’ı ekonomik olarak oldukça etkileyen ve yaklaşık bir yıl süren veba salgını yaşanmıştır (1348).

Çukurova taraflarının bir kısmı (Adana, Tarsus, Misis vs.) Memlûk hâkimiyetine dâhil olmuştur (1360).

Nasırüddin Muhammed b.Kalavun’un Torunları Dönemi (1361-1382)

el-Melikü’n-Nâsır Nasırüddin Hasan’ın tahttan indirilmesinden sonra (1361) Muhammed b. Kalavun’un torunları dönemi başlamıştır. 1382’ye kadar devam eden bu dönemde dört hükümdar Memlûk sultanı olarak görev yapmıştır.

İskenderiye şehri Haçlı istilasına maruz kalmıştır (1365).

1361’den 1382’ye kadar devam eden dönem Bahrî Memlûklerin yönetimi bakımından kargaşa, karışıklık ve çöküş dönemidir. Berkuk’un girişimleri sonucunda Bahrî Memlûklerin son hükümdarı Zeynüddin Hacı (1381-1382) tahttan indirilmiş, böylece Mısır’da Bahrî-Türk Memlûkler dönemi sona ermiş, Burcî Memlûkler dönemi başlamıştır (1382).