Emeviler 4

YEZİD B. ABDÜLMELİK’DEN YIKILIŞINA KADAR

661 yılında başlayan Emevî iktidarı, Yezid b. Muaviye döneminde içine düştüğü siyasi bunalımdan Abdülmelik b. Mervan dönemindeki iç isyanların bastırılması ve Velid b. Abdülmelik dönemindeki fetihler ile birlikte kurtuldu. Süleyman b. Abdülmelik döneminde yavaşlayan fetihler, Ömer b. Abdülaziz döneminde yerini toplumsal mutabakat kurma teşebbüslerine bıraktı. Bundan sonra 720 yılında iktirara ulaşan Yezid b. Abdülmelik ve sonrasındaki halifeler dönemleri iç işlerinde yıkılan dengenin sağlanması, devlet gelirlerini arttırmak için yapılan fetihler ve sürekli isyan halinde bulunan dini/siyasi gruplar ile mücedele ile geçti.

YEZİD B. ABDÜLMELİK VE İÇ ÇEKİŞMELERİN BAŞLANGICI

Yezid b. Abdülmelik dönemi Emevî iktidarını oluşturan Arap kabilelerinin birbirleriyle ilişkilerinin bozulduğu ve yıklış sürecinin başladığı bir dönemdir. 720-724 yılları arasında hilafet makamında olan II. Yezid döneminde yaşanan Yezid b. Mühelleb isyanı, merkezde iktidarı zayıflatırken, mevali politikasına geri dönüş sınır bölgelerindeki Arap olmayan Müslümanların isyan etmelerine sebep oldu. İfrikiyye, Mısır, Irak ve Horasan bölgelerinde Harici, Şii, Mürcii isyanları ortaya çıktı. II. Yezid döneminde ayrıca Maveraünnehr, Kafkasya ve Endüslüs'te fetihler devam ettirilmeye çalışıldı.

HİŞAM B. ABDÜLMELİK VE YIKILIŞI ENGELLEMEK İÇİN YAPILAN ISLAHATLAR

Fetihler ve İç Çekişmeler

724-743 yılları arasında halife olan Hişam b. Abdülmelik döneminin dikkat çeken en önemli meselesi fetihler ile iç içe giren isyan hareketleridir. Özellikle yaz aylarında Anadolu'ya düzenlenen ganimet seferleri, Kafkasya'da Hazar Türklerinin saldırılarını engelleme, Maveraünnehr bölgesinde Türgiş Hakanı Su-lu Han'ın saldırıları ve Endülüs'te Franklara karşı verilen fetih hareketleri dikkati çekmektedir. Fakat Irak'ta Harici, Horasan'da Mürcii, Mısır'da Kıpti, ve İfrikiyye bölgesindeki Berberi-Harici isyanları Emevî iktidarının dış siyasetini olumsuz etkilemiştir. Hatta bu isyanlar İfrikiyye cephesinden Akdeniz adalarına yapılan seferlerin sonuçsuz kalmalarına neden olmuşlardır.

Islahatlar: Çöküşü Durdurma ve Yıkılışı Engelleme Çabaları

19 yıl boyunda toplumsal mutabakat ve iktidarı oluşturan Arap kabileleri arasındaki çekişmeler ile uğraşan Hişam b. Abdülmelik dönemi ayrıca iktidarın yıkılmaması için yapılan ıslahatlar ile dikkati çekmektedir. Horasan ile yapılan yazışmaların Farsçadan Arapçaya dönüştürülmesi, divan defter sisteminin düzenlenmesi, vergi gelirlerin hesap edilmesi ve istihbarat teşkilatında bazı değişikliklerin yapılması bu ıslahatlar arasında sayılabilir.

VELİD B. YEZİD VE ÇÖKÜŞÜN BAŞLANGICI

Velid b. Yezid dönemi Emevî iktidarının yıkılış potasına girdiği bir dönemdir. İktidarı oluşturan kabile dengesinin tamamen bozulması, halifenin bizzat Kays kabilesinin tarafını tutması ve Kelb kabilesini yerecek şiirler yazması bir darbe ile hilafet makamından olması ile sonuçlandı.

YEZİD B. VELİD

Kendine destek veren Yemeni/Kelbi kabilelerin yardımıyla iktidarı ele geçiren Yezid b. Velid, devlet idaresinde Ömer b. Abdülaziz'i örnek almak istediyse de bunu başaramadı ve Yemeni kabileler, Mudari/Kaysi kabilelelere üstün gelmek için yeni bir iç savaş başlattılar.

İBRAHİM B. VELİD

Halife olduktan 6 ay sonra Yezid b. Velid'in hastalıktan ölmesi üzerine kardeşi İbrahim b. Velid, selefi III. Yezid'e de isyan etmiş olan Azerbaycan, İrminiyye ve el-Cezire valisi Mervan b. Muhammed'in isyanı ile karşılaştı. Özellikle elCezire bölgesindeki Mudari/Kaysi kabilerin yardımını alan Mervan b. Muhammed II. Velid'in kan, oğullarının ise hilafet hakkını savunmak için yola çıktığı mücadelesinin sonunda Dımaşk'ta hilafetini ilan etti.

MERVAN B. MUHAMMED VE EMEVİ İKTİDARININ YIKILIŞI

Emevî iktidarının son halifesi olan II. Mervan dönemi, iç karışıklıklar nedeniyle başkentin Harran'a taşınması, Harici isyanları ve bu karşıklıklar nedeniyle başarıya ulaşan Abbasi İhtilali ile dikkati çekmektedir.

İç Mücadeleler ve Başkentin Harran’a Taşınması

Mudarilerin desteği ile Yezid b. Velid ve İbrahim b. Velid'e isyan eden Mervan b. Muhammed'in isyan gerekçesi bir ihtilal ile öldürülen halife Velid b. Yezid'in çocuklarının hilafet haklarını korumaktı. Öncelikle III. Yezid ve İbrahim b. Velid'e biat etmemiş Humus ve Kınnesrin gibi şehirleri ele geçiren Mervan b. Muhammed, üzerine gönderilen orduları da mağlup ederek Aralık 744 tarihinde hilafet makamını ele geçirdi. Fakat yeni halife, hem Suriye bölgesinde bitmek tükenmek bilmeyen kabile savaşları hem de itaatten çıkan şehirler nedeniyle başkentini Kays kabilesinin yoğun olarak yaşadığı Harran'a taşımıştır. Daha sonra Irak'ta ortaya çıkan, muhaliflerin de desteği ile büyüyen ve Şiilerin desteği ile durdurulamaz bir hale gelen Haricilerin isyanını Musul'da sonlandıran II. Mervan, başkenti Harran'a gittiğinde elCezire'nin yanısıra Irak, Mısır ve Suriye'deki hakimiyetini 747 yılında sağlamlaştırmıştı.

Abbasi İhtilali ve Emevî İktidarının Yıkılışı

747 yılında iç meseleri hallettiğini düşünen Mervan b. Muhammed'in karşısına bu sefer Horasan'da siyah bayrak açarak isyan eden Abbasi İhtilali çıktı. Halife, iç meselelerden dolayı Horasan valisi Nasr b. Seyyar'ın yardım çağrısına cevap veremedi. bu durumu düzeltmek için ihtilalin Horasandaki temsilcisi Ebu Müslim Horasani ile anlaşmaya çalışan II. Mervan'ın bu teşebbüsü karşılıksız kaldı. Daha sonra Kufe'de kendini ilk Abbasi Halifesi ilan eden Ebu'l-Abbas es-Seffah'ın üzerine gönderdiği orduya Büyük Zap Suyu civarında yenilerek Suriye'ye ve Mısır'a firar eden Mervan b. Muhammed'in Ağustos 750 tarihinde öldürülmesi ile İslam Devleti'ndeki Emevî iktidarı son buldu.