Emeviler 1
Emevî halifeleri Kureyş’in Ümeyyeoğulları (Benî Ümeyye) kabilesindendir. Bu dönemde İslâm dünyasını derinden etkileyen çok önemli olaylar cereyan etmiştir. Bunların başında, Halifeliğin saltanata dönüştürülmesi, Kerbelâ Faciası, Medine’nin işgali, Mekke muhasarası, Kâbe’nin yıkılması ve çıkan olaylarda sayısız Müslümanın ölmesi gibi olaylar gelmektedir. Bunun ötesinde Hz. Osman döneminden başlayarak oluşan siyasi istikrarsızlığın giderilmesi, fetihlerin başlayarak Anadolu, Kafkasya, İran ötesi, Hindistan, Çin ve İspanya’ya kadar devletin yayılması; kültür-sanat, edebiyat, dinî ilimler, mimari ve bilimsel faaliyetler gibi gelişmeler yine bu dönemde meydana gelmiştir.
Muâviye Dönemi
Muâviye’nin siyasi gelişmeleri etkileyen süreci Şam valiliği görevine atanmasıyla başlar. Hz. Osman’ın ölümünden sonra Hz. Ali’nin halifeliğini tanımayan Muâviye bundan sonra iktidar mücadelesine başlar. Sıffin Savaşı ve sonrasındaki Hakem Olayı onun halifelik sürecindeki iki önemli vakadır.
Sıffin Savaşı: Hz. Ali, Muâviye’nin biatı reddi üzerine Medine’den harekete geçti (36/657). Yapılan mücadeleler neticesinde Hz. Ali tarafı üstün gelmeye başladı ve son günlerde sıkışan Muâviye, çözüm için hakemlere başvurulmasını sağladı.
Hakem Olayı: 38/658 yılında Erzuh’da yapılan ve tarihe Hakem Olayı olarak geçen görüşmelerin sonunda Irak tarafının hakemi Ebû Musa el-Eşarî, Hz. Ali’yi halifelikten azlettiğini açıkladı. Şam tarafı hakemi Amr b. El-Âs ise Hz. Ali’yi hilafetten uzaklaştırdığının yanı sıra Muâviye’ye biat ettiğini açıkladı. Bundan sonra Müslümanlar arasındaki iktidar kavgası daha da derinleşirken, Hz. Ali içindeki muhaliflerle uğraşmaya, Muâviye ise Şam ve çevresinde gücünü artırmaya başladı.
Hz. Ali 40/661 yılında bir Haricî tarafından şehit edildi. Halifeliğe seçilen Hz. Hasan üzerine Muâviye hemen harekete geçti. Hz. Hasan, Muâviye ile anlaşarak halifeliği ona bıraktı. Muâviye, Kûfe’de kendisine biat alarak halifeliğini ilan etti (41/661). Muâviye’nin ilk icraatları iç karışıklıklarla uğraşmak oldu. Haricîler 16 kez isyan çıkardılar. Buna karşılık Hz. Ali taraftarlarının çıkarmış olduğu en önemli hareket olan Hucr b. Adî’nin isyanında Muâviye birçok muhalifi idam ederek halkın tepkisini almıştır.
Muâviye Döneminde Yapılan Fetihler
Muâviye dönemi fetihler üç cephede yoğunlaşmıştır.
Bizans Cephesi ve İstanbul Kuşatması: Batı yönünde Bizans topraklarına yapılan fetihlerdir. Anadolu’ya yapılan bu akınlar 42/662 yılından başlamış ve çok sayıda sefer gerçekleştirilmiştir. Bu akınlardan en önemlileri elbetteki İstanbul kuşatmalarıdır. 4 yıl süren bu kuşatmalarda Müslümanlar Bizans’a karşı büyük bir başarı elde edemese de Bizans’ı İstanbul önlerinde savunma hattı oluşturmaya mecbur bırakmıştır.
Doğu Cephesi Fetihleri: Doğuda fetihler Horasan, Sind ve Maveraünnehir bölgesi yönünde yapılmıştır. Sicistan kontrol altına alınmış, Merv, Herat, Tus, Belh ve Nişabur gibi merkezlerde üsler kurulmuştur. Ayrıca Buhara’da Kabac Hatun yenilgiye uğratılmış, Semerkand vergiye bağlanmış, Tirmiz ele geçirilmiştir.
Kuzey Afrika Fetihleri: Bu bölgede Muâviye b. Hudeyc, Sûse liman şehrini fethetmiş, Celûla ve Benzert bölgelerini kontrol altına almış, Tunus sahillerine Bizans’ı saldırılarını engellemiştir. Ukbe b. Nâfî komutasındaki ordu ise Kayrevan şehrini kurarak burada bir üs oluşturmuş ve Berberîlerin Müslümanlığı kabul etmesinde önemli başarılar elde etmiştir. Bundan sonra bölgede Emevîler Mesleme b. Muhalled komutasında fetihlerine devam etmiştir.
Muâviye dönemi en önemli icraatlardan bir diğeri ise oğlunu veliaht olarak tayin etmesidir. Bu dönemden sonra halifelik seçiminde uygulanan ehliyet ve seçim sistemi bırakılmış, saltanat-hilafet sitemi uygulanmaya konulmuştur.
I.Yezid Dönemi (60/680-64/684)
Yezid babası Muâviye’nin ölümü üzerine Emevî tahtına oturdu ve halifeliğini ilan etti (60/680). Fakat onun halifeliğine karşı birçok muhalif çevre vardı. Bunların başında Hz. Hüseyin ve taraftarları, diğeri ise Mekke’de halife olarak kendine biat alan Ubeydullah b. Zübeyr gelmektedir.
Kerbelâ Olayı
Hz. Hüseyin, Mekke’deyken birçok davet mektubu aldı. Bu durum karşısında Hz. Hüseyin Kûfe’ye gitmeye karar verdi. Kûfe’de olanlar üzerine ve Hz. Hüseyin’e karşı Yezid, Ubeydullah b. Ziyâd’ı gönderdi. Hz. Hüseyin 8 Zilhicce 60/9 Eylül 680 tarihinde Mekke’den yola çıktı. Hz. Hüseyin ve yanındakilerin bir süre sonra Ninevâ bölgesindeki Kerbelâ mevkiinde etrafları sarıldı. Özellikle Ubeydullah’ın emri doğrultusunda susuz bırakılan Hz. Hüseyin ve yanındakiler Emevî idarecileri ile görüşmelere başladı. Ubeydullah tarafından Hz. Hüseyin’in hiçbir teklifi kabul edilmedi ve Ömer b. Sa’d komutasındaki ordu harekete geçti. 10 Muharrem Cuma 61/10 Ekim 680 tarihinde iki taraf arasında başlayan mücadelede Hz. Hüseyin ve 72 arkadaşı hunharca öldürüldü.
Harre Vakası ve Mekke Muhasarası
Kerbelâ Olayı’ndan sonra Medineliler isyan etti. Abdullah b. Hanzele liderliğindeki isyan Şam ordularının müdahalesi sonucu Harre mevkiinde yapılan savaşla bastırıldı. Buradan sonra Emevî ordusu Mekke’de Ubeydullah b. Zübeyr üzerine yöneldi. Husayn b. Numeyr komutasındaki ordu Mekke’yi mancınıklarla taş yağmuruna tuttu. Muhasara sırasında Kâbe büyük hasar gördü. Yezid’in ölümü haberi üzerine muhasara kaldırıldı.
II. Muâviye b. Yezid Dönemi (64/683-684)
Yezid üç yıl altı ay halifelik yaptı ve 14 Rebîülevvel 64/ 10 Kasım 683 tarihinde Dımaşk yakınlarındaki Huvvârîn’de öldü. Onun ölümü üzerine veliaht tayin ettiği oğlu II. Muâviye halife olarak ilan edildi. II. Muâviye hastalığı yüzünden hilafet işlerini müşaviri Dahhâk b. Kays’a bırakmıştır. Kısa bir süre hilafet makamında kalan II. Muâviye’nin sadece haraçlardan merkez beytülmaline gelen miktarda üçte bir oranında indirim yaptığı bilinmektedir.