Emeviler Döneminde Kurumlar

Emevi Halifeleri

Klasik İslam tarihi taksimatında Raşit Halifeler Dönemi’nin (11-41/632-662) ardından gelen Emeviler Dönemi (41-132/632-750), Muaviye b. Ebî Süfyan’ın Hz. Hasan'la yaptığı anlaşmadan sonraki hilafeti ile 41/661 yılında başlayıp son Halife Mervan b. Muhammed’in 132/750 yılında vefatıyla son bulmaktadır.

Emevi iktidarında ailenin adı, bu devleti kuran Muaviye’nin mensup olduğu Ümeyye soyundan gelmektedir. Üçüncü halife Muaviye b. Yezit’in ölümünden sonra saltanat 64/683 yılında, bu ailenin başka bir kolunun reisi Mervan b. Hakem b. As’ın eline geçtiği hâlde devletin adı değişmemiştir. Merkezi Şam olan Emevi Devleti veya Suriye (Şam) Emevi Devleti’nde on dört halife yaklaşık 90 yıl hüküm sürmüşlerdir.

Genelde Hz. Peygamber ve Raşit Halifeler zamanındaki devlet yapı ve teşkilatlanmasını devam ve ikmal ettiren Emeviler, devraldıkları teşkilatı geliştirmişler ve tüm İslam dünyasına yaymaya devam etmişlerdir.

Burada Emevi hilafetindeki devlet kurumlarını, 1. Siyasi Teşkilat, 2. İdari Teşkilat, 3. Mali Teşkilat, 4. Askerî Teşkilat ve 5. Adliye Teşkilatı şeklinde kısımlandırarak ele almayı uygun gördük.

Siyasi Teşkilat

Hilafet: Siyasi teşkilatın başında hilafet gelmektedir. Emeviler dendiğinde akla gelen ilk oluşumun hilafetin saltanata dönüştürülmesi olduğu kabul edilmekle birlikte, yine de Emeviler ve aynı sistemi devam ettiren Abbasilerden bahsedilirken hilafete atıf yapılarak Emevi/Abbasi Hilafeti/Halifeleri şeklinde kullanım yaygındır.

Vezaret: Emevi halifeleri devlet işlerinde birçok kabiliyetli kimseleri kendilerine yardımcı seçerek onlardan istifade ettiler ama hiçbiri hakkında vezir sözünü kullanmadılar. Vezaretin teşkilat olarak kurulup kullanılması Abbasiler zamanındadır.

Kitabet: Emeviler zamanında, devlet işlerinin çoğaldığını, devlette basit de olsa, kısmi ve köklü bir teşkilatlanmanın başladığını görüyoruz. Kitabet, devletin muhtelif hizmet sahalarında en önemli bir memuriyet olarak resmiyet kazandı ve memurları çoğaldı. Abbasiler zamanındaki vezaretin görevlerini üstlenmiş bir kurumdu.

Hicabet: Emevi Devleti’nde hacib yüksek dereceli bir memuriyetti; görevi, devlet erkânını ve ihtiyaç sahibi kimseleri makamları ve işlerinin ehemmiyeti sırasına göre halifenin huzuruna almaktır.

İdari Teşkilat

Vilayet (Valilik/İmaret): Emeviler zamanında da idare basitti. Çok geniş İslam ülkesi idare bakımından beş büyük vilayete ayrılmıştı: Hicaz, Yemen ve Arabistan’ın orta kısımları Mısır, Irak-ı Arab, Cezire ve Azerbaycan ile Anadolu’nun bir kısmı ve Kuzey Afrika. Emevi halifeleri eyaletleri yöneten vali seçiminde çok titiz davranırlar, onun kifayeti yanında öncelikle Emevi ailesinden veya akraba bir koldan olmasına da dikkat ederlerdi. Valilerin vilayetlerin idaresinde geniş salahiyetleri vardı.

Maliye Teşkilatı

Bir bölgenin ödemesi gereken haraç miktarını devlet tespit etmektedir. Fakat onun toplanması, genellikle “mütekabil” denilen kişiler vasıtasıyla yapılırdı. Görevine karşılık olarak mütekabil topladığı haracın belirlenen kısmını kendine ayırır, diğerini teslim ederdi.

Askerî Teşkilat

Emeviler, Hz. Ömer’in orduda başlattığı teşkilatlanmaya devam ve ikmalle askerî divanı tanzim edip geliştirdiler.

Divanlar: Hz. Ömer zamanında kurulan “Divanü’l-Cünd” ve “Divanü’lCibâye” gibi divanlar, Emeviler zamanında Divanü’l-Harac, Divanü’lMüstagallat, Divanü’l-Cünd/Ceyş/Cüyüş, Divanü’r-Resâil, Divanü’l-Hatem ve Divanü’t-Tirâz vs. adlarıyla ve eklemelerle yeniden tanzim edildiler.

Abdülmelik b. Mervan divanların hepsini Arapçaya çevirtmiştir.

Berîd (Posta): Hulefa-i Raşidin döneminde berîd teşkilatının görevi, sadece halifelerin emirlerini vali, komutan ve amillere, onlardan gelen haberleri de halifeye iletmek iken Muaviye döneminde bu teşkilat, istihbaratla da görevlendirilmiştir.

Şurta (Polis): “Şurta”, halife veya valilerin emniyetlerini sağlamak, halkın asayişini temin etmek, suçlu ve bozguncuları takip etmek, cezaları infaz etmek gibi görevleri yerine getiren kimselerdir.

Adliye Teşkilatı

Emevi Devleti'nde adliye teşkilatında müspet bir gelişme olmamıştır hatta adliyenin, hükûmet baskısı altında olduğu bile söylenebilir. Valiler hâkimleri azletme salahiyetine sahip oldukları için, hâkimler, valilerin aleti olabiliyorlardı.

Adli Teşkilatta Görevler

Kaza fonksiyonunu yerine getiren memurları, Emeviler dönemi için “asli memurlar” ve “yardımcı memurlar” diye ikiye ayırmak mümkündür. Asli memurlar hâkimler, yardımcı memurlar ise müftiler, vekiller (dava vekili, avukat), kâtibu’ş-şurut (noter), kâtipler (zabıt kâtibi), mübaşirler, kâsım (feraiz muamelelerini yapan memur), müzekkî ve tercümanlardır.

Yardımcı Görevler

Müftilik, Vekâlet (Dava Vekilliği/Avukatlık), Adalet (Noterlik), Zabıt Kâtipliği, Hisbe ve Mezalim.