İslam Düşüncesinin Oluşumunda Sokrates Öncesi Felsefenin Yeri

İnsanoğlu varlığını devam ettirebilmek için birlikte yaşamak ihtiyacında olan bir varlıktır. Tek başına varlığını sürdürmesi mümkün olmayan insanoğlunun, birlikte yaşaması da adalet, hakkaniyet, özgürlük, can ve mal güvenliği vb daha birçok konuda problemler ortaya çıkarmaktadır. Bütün bu problerin ortadan kaldırılması ya da hiç değilse en aza indirilebilmesi için, her toplumda işlev görmek üzere bazı kurumlar ve kurallar bulunmaktadır. Bu kurumlar ise devlet, din ve ahlaktır. Her üç kurumun da kuralları bulunmaktadır ve bu kuralların yaptırımları mevcuttur. Ancak her kurumun kurallarının yaptırımları birbirinden farklıdır. Devlete ait kuralların yaptırımları somut ve peşin iken, dine ait kuralların yaptırımları daha ziyade soyut ve ertelenmiştir. Ahlak kurallarının yaptırımları ise, bazen somut bazen soyut olabilmekle birlikte, daha çok peşindir.

Ahlak, genel olarak bir toplumda düzenin, huzurun, daha da ötesinde mutluluğun sağlanabilmesi için katkıda bulunan, kuralları olan bir kurumdur.

Ahlak, hemen hemen hayatın her alanında normları bulunan bir kurumdur. Siyaset, aile, devlet, birey, toplum, çevre, tıp, hukuk, bilim ve diğer meslek gruplarına ait ahlaki normlar bulunmaktadır. Elbette bu alanlardan biri de ekonomidir. Ticaret ahlakı her toplumda yazılı olmayan kurallarla adaleti, hakkaniyeti sağlamakta ve mağduriyetleri gidermektedir.

İslam ahlakı, hayatın her alanında uygulanmak üzere belli normlar belirlemiştir. Müntesibe düşen bu normları öğrenmek ve uygulamaktır. İslam ahlakının müeyyidesi hem somut hem de soyuttur. Belirlenmiş olan kuralların ihlali sosyal baskı, tecrit, diğer bireyler tarafından yaşamı kolaylaştıracak ilişki kurma biçimindeki ödüllendirme şeklinde somut olmakla birlikte, ertelenmiş soyut yaptırım da söz konusudur. Çünkü nihayetinde bu dünyada işlenen her fiilin öbür dünyada bir karşılığı bulunmaktadır.

Toplumda yaşayan her insanın mutlaka bir ticari faaliyeti vardır. Ya satıcı ya da alıcı olarak yaptığımız bu faaliyet elbette belli hukuki ve ahlaki kurallara tabi olmalıdır. Öte yandan bu alanı sadece ifade ettiği gerçek anlamla alım satıma indirgemek söz konusu değildir. İşveren ve iş gören ilişkisi de sonuçta ticari bir faaliyettir ve belli ahlak kuralları yine devreye girmektedir. Çünkü yapılan iş alış-verişinde hem işverenin hem de işçinin mağdur olmaması gerekmektedir. Adalet hayatın her alanında var olmalıdır.

İslam iş ahlakının İslamla birlikte vazedildiğini, gerek Kur’an-ı Kerim’de gerekse Peygamberimizin uygulama ve sözlerinde birçok hükmün 1500 yıla yakın zamandır zaten bulunduğunu söylemek gerekmektedir. Kendi tarihimizde ise iş ahlakını öğreten, yaşayan, yaşatan Ahilik teşkilatı, bu konuda birçok milleti ve medeniyeti öncelediğimizi ortaya koymaktadır.

İslam’da İşgören Ahlak İlkeleri

İşgören kavramından kasıt, her iş gören işçi olmadığı için yalnızca işçiler değildir. Örneğin devlet memurları, özel işyerlerinde çalışanların (yönetici, çalışan) tamamı işgörendir. Belli bir ücret karşılığında maaş alarak çalışan herkes işgören olduğu gibi, belli bir işi belli bir ücret karşılığında yapan götürü usulü çalışanlar da işgörendir. Bu nedenle aşağıdaki ilkeler yalnızca işçileri değil bütün işgörenleri kapsamaktadır.

• Sorumluluk Bilinci İlkesi
• Emanet Bilinci İlkesi
• Üretimde Kalite Bilinci İlkesi
• İyi Niyet İlkesi
• Çalışkanlık İlkesi
• Adalet/Eşitlik İlkesi
• İşletmenin/İşyerinin İtibarını Koruma İlkesi
• Mesleğin Gerektirdiği Bilgi ve Donanımı Geliştirme İlkesi
• İşyerine Ait Sarf Malzemelerinin Kullanımında İsraftan Kaçınma İlkesi
• Hoşgörü ve İşbirliği İlkesi
• Gizlilik İlkesi

İslam’da İşveren Ahlak İlkeleri

• Ehliyet ve Liyakat İlkesi
• Ücreti Zamanında Ödeme İlkesi
• Ücret Antlaşması Yapma İlkesi
• Can Güvenliğini ve Sosyal Güvenlik Haklarını Sağlama İlkesi
• Merhamet İlkesi
• Sosyal Sorumluluk İlkesi
• Çevre Bilinci İlkesi
• Adalet/Eşitlik İlkesi

Ticaret Bağlamında İşveren/İşgören Ahlakı

• Helal Kazanç İlkesi
• Sözünü Tutma İlkesi
• Doğru Sözlü Olma İlkesi
• Ölçü ve Tartıda Doğruluk İlkesi
• Yalan Yere Yemin Etmeme İlkesi
• Malı Karaborsada Satmama İlkesi
• Garanti İlkesi