Toplu İş Sözleşmesi ve Toplu İş Uyuşmazlıkları

Toplu iş sözleşmesi “İş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmeyi” ifade eder (m.2/1-h).

Toplu iş sözleşmesinin normatif kısmı, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içermektedir.

Tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkların çözümü için başvuracak hükümler, toplu iş sözleşmesinin borçlar hukukuna ilişkin kısmını teşkil etmektedir.

Çerçeve sözleşme, Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen işçi ve işveren konfederasyonlarına üye işçi ve işveren sendikaları arasında işkolu düzeyinde yapılan sözleşmeyi ifade etmektedir(m.2/1-b).

6356 sayılı Kanunun 34. maddesine göre “Bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir” (m.34/1). Bir gerçek ve tüzel kişiye veya bir kamu kurum ve kuruluşuna ait aynı işkolunda birden çok işyerinin bulunduğu işyerlerinde, toplu iş sözleşmesi ancak işletme düzeyinde yapılabilir (m.34/2).

Bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için iki şartın bir arada bulunması gerekmektedir. Birinci şart, işçi sendikasının işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üyeliğe kaydetmiş olmasıdır. İkinci şart, sendikanın toplu iş sözleşmesi yapmak istediği işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletme toplu iş sözleşmesi için ise işyerlerinde yüzde kırkının kendi üyesi olmasıdır(m.41/1).

Toplu iş sözleşmesi yapmak isteyen işçi sendikası Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvurarak yetkili olduğunun tespitini isteyebilir. Aynı şekilde işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de Bakanlığa başvurarak yetkili işçi sendikasının tespitini isteyebilir(m. 42/1) .

Taraflardan biri, yetki belgesinin alındığı tarihten itibaren on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır (m.46/1). Bu süre içerisinde çağrı yapılmazsa, yetki belgesinin hükümsüz hale gelir (m.46/2). Toplu görüşmenin süresi, ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür (m.47/3).

Toplu iş sözleşmesi en az bir en çok üç yıl süreli yapılabilir (m. 35/2).

Taraflardan birinin toplu görüşmeye katılmaması veya devam etmemesi yahut toplu görüşmenin başladığı tarihten itibaren belirli bir sürenin geçmesine karşın anlaşmanın sağlanamaması durumlarında taraflardan biri uyuşmazlığı altı işgünü içinde görevli makama bildirilir (m.49/1). Uyuşmazlık yazısını alan görevli makam altı işgünü içinde taraflardan en az birinin katılımı ile veya katılım olmazsa resen, resmi listeden bir arabulucu görevlendirir (m. 50/1). Arabulucunun görevi kendisine yapılacak bildirimden itibaren on beş gün sürecektir(m.50/3).

İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarına grev denir(m.58/1).

İşyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak tarzda, işveren veya işveren vekili tarafından kendi kararıyla veya bir kuruluşun verdiği karara uyarak, işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasına lokavt denir/m.59/1).

Grev kararı, uyuşmazlık tutanağının tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içerisinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir (m.60/1).

Uyuşmazlığın tarafı olan işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı olabilir ve bu süre içerisinde altı işgünü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya koyabilir (m. 60/2).

Grev kararının işyerinde ilan edildiği tarihte o işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte birinin ilan tarihinden itibaren altı iş günü içinde işyerinin bağlı bulunduğu görevli makama yazılı başvurusu üzerine, görevli makamca talebin yapılmasından başlayarak altı iş günü içinde grev oylaması yapılır. Oylamada grev ilanının yapıldığı tarihte işyerinde çalışan işçilerden oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse, bu uyuşmazlıkta alınan grev kararı uygulanamaz(m.61).

Kanuni bir grev veya lokavt buna karar vermiş olan tarafça alınan bir kararla sona erdirilebilir. Sona erdirme kararı en geç ertesi işgünü sonuna kadar yazı ile karşı tarafa ve görevli makama bildirilir(m.75/1). Grevin ve lokavtın sona erdiği görevli makam tarafından işyerinde ilân edilir. Kanuni grev ve lokavt ilânın yapılması ile sona erer (m. 75/2).

Grev ve lokavtın yasak olduğu uyuşmazlıklarda tarafların anlaşamadığı dair arabulucu tarafından düzenlenen tutanağın tebliğinden itibaren taraflardan biri altı işgünü içinde Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir. Aksi takdirde işçi sendikasının yetkisi düşer (m.51/1).

Erteleme kararının yürürlüğe girmesi üzerine, olağanüstü arabulucu, uyuşmazlığın çözümü için erteleme süresince her türlü çabayı gösterir. Erteleme süresinin sonunda anlaşma sağlanamazsa, altı iş günü içinde taraflardan birinin başvurusu üzerine uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür (m.63/2-3).

Kanuni grev ve lokavt için aranılan şartlar gerçekleşmeden yapılan greve ve lokavta kanun dışı grev ve lokavt denir (m.58/3 ve 59/3).