İnsan Haklarının Sağlık Alanına Yansımaları

Kendini insan haklarının uygulayıcısı olarak tanımlayan bir meslek olan sosyal hizmet ise sağlık alanındaki uygulamalarında sağlık hakkını savunur ve onun bir boyutu olan hasta haklarını kendine rehber edinir. Mesleğin özgürleştirme, güçlendirme ve savunuculuk gibi boyutları hasta hakları uygulamalarıyla birlikte vücut bulur.

Hasta haklarının gerçekleştirilmesi için mikro, mezzo ve makro düzey uygulamaları kendine araç edinen sosyal hizmet mesleği hastaların insan hakları ve sosyal adalet ilkelerine uygun olarak sağlık hizmetlerinden maksimum düzeyde yararlanmasını amaçlar.

Sağlık Hakkı

Günümüzde insan hakları bağlamında en temel pozitif statü haklarının başında sağlık ve eğitim hakkı gelmektedir. Birleşmiş Milletler (BM), herkesin sağlık çerçevesinde bir yaşam sürme ve temel eğitime erişme hakkı bulunduğunu belirtmektedir. Dünyanın birçok ülkesi sağlığı bireysel haklar bağlamında ele alarak temel bir hak olarak kabul etmektedir. Sağlık alanında haklara ilişkin bir bakış açısı “normatif yaklaşım” doğrultusunda gerçekleştirilmektedir.

1948'de kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 25.maddesinde;

"Herkesin kendisinin ve ailesinin sağlık ve refahı için beslenme, giyim, konut ve tıbbi bakım hakkı vardır. Herkes, işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık ve kendi iradesi dışındaki koşullardan doğan geçim sıkıntısı durumunda güvenlik hakkına sahiptir." ifadeleriyle sağlık hakkı ile yaşam hakkını birbiriyle bağdaştırmıştır. Bununla birlikte sosyal güvenlik hakkı ve sağlık hakkı birlikte ele alınmıştır

İnsan haklarından sonra en önemli belgeler arasında yer alan ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin devamı niteliğindeki belge ise Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi'dir.

Ulusal Düzenlemelerde Sağlık Hakkı

Türk hukukunda sağlık hakkına dair açıklamalar, anayasal düzeyde hâlen yürürlükte bulunan 1982 Anayasası'nın 17. maddesi ve 56. maddesi ile sağlıklı olma hakkı ve sağlık hizmetlerinden yararlanma başlıkları altında bahsedilmektedir.

Hasta Hakları

Hasta hakları, tüm insan hakları belgelerinde geçen yaşam hakkının bir boyutu olup, sağlık hakkının da gerçekleştirilmesinin bir aracı niteliğindedir. Hasta hakları, Hasta Hakları Yönetmeliği’nde, “Sağlık hizmetlerinden faydalanma ihtiyacı bulunan fertlerin, sırf insan olmaları sebebiyle sahip bulundukları ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, milletlerarası antlaşmalar, kanunlar ve diğer mevzuat ile teminat altına alınmış bulunan haklar” şeklinde tanımlanmıştır.

Hasta Haklarının Tarihsel Gelişimi

Modern anlamda hasta haklarıyla ilgili ilk düzenleme 1973’te Amerika Birleşik Devletleri’nde, American Hospital Association (Amerikan Hastaneler Birliği) tarafından yayımlanan bildirgedir.

Daha sonra 1981 yılında The World Medical Association (Dünya Tabipler Birliği) tarafından yayımlanan Lizbon Bildirgesi ile gündeme gelen hasta hakları kavramı, 1994’te Dünya Sağlık Örgütü’nün Avrupa Hasta Haklarının Geliştirilmesi Bildirgesi'nde altı başlıkta değerlendirilmiştir.

Hasta hakları, 1995’te Dünya Tabipler Birliği'nce yayımlanan ve Lizbon Bildirgesi'yle gündeme getirilen hakların geliştirildiği Bali Bildirgesi'nde on bir başlık hâlinde değerlendirilmiştir.

Avrupa Birliği ise 2002’de Roma’da Hasta Haklarına İlişkin Avrupa Statüsü Ana Sözleşmesi'yle hasta hakları kavramını detaylı bir biçimde ele almıştır.

Hasta Haklarının Türkiye’deki Gelişimi

Hasta hakları kavramının Türkiye’deki gelişimi uluslararası boyuttaki gelişmelere paralel olarak 1960 yılında “Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi” aracılığıyla gündeme gelmiştir. Söz konusu düzenleme 1998 yılında Türk Tabipler Birliği tarafından güncellenerek “Hekimlik ve Meslek Etiği Kuralları” adı altında kabul edilmiştir.

Bahsedilen gelişmelerin yanında hasta haklarının Türkiye’de ilk defa 1998’de yayımlanan Hasta Hakları Yönetmeliği aracılığı ile güvence altına alınması önemli bir kilometre taşıdır.

Bir diğer önemli gelişme ise Türkiye’de Hasta Hakları Yönetmeliği'nin uygulamaya aktarılması için bir yol haritası niteliğinde olan Sağlık Tesislerinde Hasta Hakları Uygulamalarına İlişkin Yönerge'nin 2003’te yayımlanarak yürürlüğe girmesidir.

Sağlık Tesislerinde Hasta Hakları Uygulamalarına İlişkin Yönerge, 2005 yılında tekrar düzenlenerek yürürlüğe konulmuş ve günümüzde Sağlık Bakanlığına bağlı tüm sağlık kuruluşlarında uygulanmaktadır.

Sosyal Hizmet ve Hasta Hakları

Sağlık alanındaki sosyal hizmet uygulamaları; en temel insan haklarından olan sağlık hakkı ve sağlık hakkının bir boyutu olan hasta haklarını gerçekleştirmeye yönelik çabalar ile birey, grup ve toplumun sağlık hizmetlerine erişimlerinin önündeki engelleri kaldırma çabasıyla ve dolayısıyla sosyal adaletin sağlanmasına yönelik eylemler ile karakterizedir. Yani tıbbi sosyal hizmet uygulaması sağlık hakkı ve hasta haklarının kuramsal ya da söylemsel bir düzeyden pratiğe aktarılması potansiyeline sahiptir.

Bu doğrultuda sosyal hizmet, hasta ve ailelerinin temel ihtiyaç ve sorunlarının giderilmesini hedeflemekte ve söz konusu ihtiyaç ve sorunların çözümlenmesi için hak temelli yaklaşımı benimsemektedir.

Sosyal hizmet mesleği açısından değerlendirildiğinde hasta hakları kavramı, sosyal hizmet mesleğinin diğer alanlarında müracaatçıların sahip olduğu hakların sağlık alanına uyarlanmasıdır.

Sosyal hizmet uzmanları hasta hakları birimlerinde görev alarak hasta haklarının uygulanmasında, hasta haklarıyla ilgili politika oluşturma ve karar verme süreçlerinde rol sahibidir. Bu süreçte sosyal hizmet uzmanları hasta ve ailesi adına savunuculuk becerilerine başvurur.

Hasta savunuculuğu kapsamında sosyal hizmet uzmanları yalnızca hasta ve aileleriyle değil aynı zamanda sağlık personeliyle de çalışırlar. Buradaki amaç sağlık personelinin hasta hakları kavramını özümsemesi ve hizmetlerini bu doğrultuda sunmasıdır. Bununla birlikte hasta savunuculuğu sağlık kuruluşunun aleyhine olmayıp hasta memnuniyetini artırmada kurum lehine sonuçlar doğuracak bir eylemdir.

Sağlık hizmetlerinin sunumunda sosyal hizmet mesleği açısından en önemli nokta, sunulan bu hizmetlerin hak temelli, erişilebilir, eşit ve insancıl olmasıdır.