Gazneliler I

Gazneli Devleti'nin Kuruluşu

İlk Dönem Hükümdarları

XX. yüzyılda kurulan ve Gazneli yapılanmasını oluşturan Samaniler Devleti, Türk kökenli olması muhtemel olan Abbasi valileri tarafından kurulmuştur. Samanilen, 911'de Emir İsmail öncülüğünde bağımsız bir devlet olmaya başladılar. Bu devletin asli gücü Türk komutanlara dayanmaktaydı. İşte bu Türk komutanlarından biri de Gazneli Devleti'ni kuran Alptegin'dir. Alptegin, Samani hizmetine alınan Türk kökenli bir gulamdı. Meziyetleri sayesinde önemli makamlara yükseldi. Samani emiri Abdülmelik'in ölümünden sonra Alptegin, tahta Nasr b. Abdülmelik'i oturtsa da bir süre sonra Ebu Salih Mansur b. Nuh tahtı ele geçirdi. Bunun üzerine Alptegin, Gazne'ye gitme kararı aldı. Alptegin Levik hanedanı idaresinde bulunan Gazne'yi dört ay muhasara ettikten sonra 12 Ocak 963'te ele geçirdi ve böylece Gazneliler Devleti'nin temelleri atılmış oldu.

Alptegin'den sonra yerine geçen oğlu Ebu İbrahim babası kadar güçlü değildi. Onun ölümünden sonra yerine başka bir Türk emiri olan Bilgetegin geçti (966). Bilgetegin'in ölümünden sonra tahta geçen Börütegin kötü bir yönetim sergileyince Gazne idaresine Sebüktegin seçildi (977).

Sebüktegin Dönemi

Sebüktegin idareyi eline aldıktan sonra özellikle Hindistan bölgesine seferler düzenledi. Bölgede bazı yerler Gazneli hakimiyetine girdi. Sebüktegin Samanilere olan bağlılığını devam ettirmekteydi. Nitekim Emir Nuh, zor durumda kaldığı bir anda Sebüktegin'den yardım aldı ve karşılığında ona birçok yerin idaresiyle oğlu Mahmud'a Horasan sipehsalarlığı görevini verdi. Sebüktegin, sağlığında oğullarından İsmail'i veliaht ilan etmişti. Ancak onun ölümünden sonra diğer oğlu Mahmud, İsmail ile karşı karşıya geldi ve onu mağlup etti.

Sultan Mahmud Dönemi

Tahta Çıkışı

Mart 998'de tahta oturan Mahmud, Belh şehrine geldi ve devletin nizamını sağladı. Ardından durumunu Samanilere bildirerek Horasan'daki haklarını dile getirdi ancak bu konuda olumlu bir cevap alamadı.

Samanilerle Mücadele ve Sistan Seferi

Sultan Mahmud, bu cevaba karşılık Samaniler üzerine bir sefere çıktı ve Horasan'ı tekrar ele geçirdi. Sultan daha sonra bunu halifeye bildirdi. Halife ise ona hakimiyet alametleri gönderdi. Mahmud bundan sonra Gazne'de Abbasi Halifeliği adına hutbe okutmaya başladı. Bu sırada Karahanlıların Samanileri ortadan kaldırması ile Mahmud bağımsız bir hükümdar oldu. Bu sırada, Buşenc bölgesi için Saffarilerden Halef b. Ahmed ile mücadele eden amcası Buğracuk savaşta ölünce Sultan Mahmud, Sistan üzerine sefer düzenledi. Burada hutbenin kendi adına okunmasını sağladıktan sonra Gazne'ye geri döndü (1000).

Hindistan Seferleri

Sultan Mahmud'un Hindistan Seferleri, hem sebepleri ve gelişimi hem de sonuçları bakımından müstesna bir mahiyet arz etmektedir.

Sultan Mahmud'un on yedi Hindistan seferi başarıyla neticelendi. Sefer sonucunda;

Türklerin etkisiyle Hindistan’da İslamiyet’in yayılması, bu bölgede mevcut olan Kast sisteminde büyük değişiklerin olmasına sebep olmuş, özellikle alt tabakaların İslâmiyeti kabulleri ile herkesin eşitliği fikri yayılmaya başlamıştır.

Bu süreçle birlikte Müslümanların da Hint kültüründen etkilenmelerine sebep olmuştur. Bunlar arasında evliyalar tapınma ve ölüm yıldönümlerini anma, türbe ziyaretleri gibi Hindu gelenekler bulunmaktadır.

Sistan'ın Zaptı

Sistan hakimi Halef b. Ahmed'in oğlu ile anlaşmazlık yaşadığı bir zamanda Tahir Zeynep ve halk "yaşasın Sultan Mahmud" diyerek artık hutbeyi Sultan adına okutacaklarını ilan ettiler. Sultan Mahmud, 1003'te Sistan'a gelerek bölgeyi ele geçirdi. Bir süre sonra yapılan başka bir seferle Sistan tamamen Gazneli Devleti'ne bağlandı.

Karahanlılarla İlişkiler

Gazneli - Karahanlı ilişkileri dostluk telakkisi üzerine kurulmuştu. Ancak Karahanlıların Sultan'ın Multan'a seferini fırsat bilerek Horasan'a saldırması ile hızlı bir geri dönüş yapan Sultan, Eylül 1006'da Karahanlı birliklerin Horasan'dan attı. Bu yenilgiden sonra Nasr b. Ali, Yusuf Kadir Han ile ittifak kurdu ise de Gazneli ordusu bunu da dağıttı. Sultan Karahanlı iç mücadelesinden dolayı Maveraünnehr'e bir sefer düzenledi. Yusuf Kadir Han ile Sultan arasında Ali Tegin ve müttefiki Selçuklulara karşı bir anlaşma yapıldı.

Harezm, Guristan, Kusdar ve Garcistan Bölgesinin Zaptı

Sultan Mahmud, çeşitli sebeplerle Harezm, Guristan, Kusdar ve Garcistan bölgelerine sefer düzenleyerek buraları zapt etti.

Ziyariler ile İlişkiler

Ziyari Minuçihr, Sultan'ın Rey'e yürüyüşünden tedirgin olarak sıranın kendisine de geleceğini düşünerek düşmanca tavırlar sergilemeye başladı. Sultan, üzerine yürüyünce Minuçihr özür dileyerek vergi ödemeyi kabul etti (1029).

Gazneli Büveyhi İlişkileri

Büveyhilerin Kirman kolunda taht mücadelesi başlayınca taraflardan Ebu'l Fevaris Sultan'dan yardım istedi ve aldığı yardım sayesinde Ebu Şuca kaçmak zorunda kaldı. Büveyhilerin Rey bölgesi hakimi Mecdüddevle, Deylemliler tarafından tehdit edildiği için Sultan'dan yardım istedi. Sultan'ın Gazneli ordusu başında gönderdiği Ali Karib, Mecdüddevle'yi tutuklattı ve şehri ele geçirdi. Buradan Gazneli Devleti hazinesine oldukça yüklü ganimet girdi.

Afgan Seferi

Sultan, Horasan ile yapılan ticaresi engelleyen ve putperest olan Afganlar üzerine bir ordu gönderdi. Bura hakiminin İslamiyet'i kabul etmesini sağladı.

Gazneli-Abbasi Halifeliği İlişkileri

Abbasi-Gazneli ilişkileri, ilk zamanlardan itibaren iyi düzlemde gelişme göstermişti. Halife ile Sultan arasındaki ilişkiler, Sultan'ın Semerkand'ın tasarrufunu Halife'den istemesi fakat olumsuz karşılık alması üzerine bozulmuştur.