Türk-İslam Düşüncesi

İtil Bulgarları, Karahanlılar ve Gazneliler gibi ilk Müslüman Türk devletlerinin kurulmasıyla sadece birey ve toplum hayatında değil, devlet hayatında da kendisini gösteren İslamlaşma, Oğuzların İslamiyet’i kabulüyle en yüksek seviyeye ulaştı. 10. yy’ın ikinci yarısında İslamiyet’i kabul etmeye başlayan Oğuzlar tarafından kurulan Selçuklu Devleti, sadece Türk-İslam tarihinin değil, İslami dönem Türk düşüncesinin de en önemli temsilcisi konumuna yükseldiler.

Siyasî açıdan parçalanmış, mezhep kavgalarıyla, siyasî, felsefi ve fikri tartışmalarla büyük bir keşmekeşin içerisine düşmüş İslam âlemi için Türkler, özellikle siyasi bakımdan yeni bir düzen ve toparlanmanın öncülüğünü yaptılar.

Selçuklu Türkleri kendilerinden önceki Türk-İslâm devletlerinden miras aldıkları “eski” Türk devlet geleneği ve müesseselerini hüküm sürdükleri “yeni” coğrafyalarda hâkim kılarken, diğer yandan da karşılaştıkları “yeni” imkân ve şartlara hızlı bir şekilde intibak edebilmiş ve bu suretle son derece başarılı ve düzenli bir devlet mekanizması oluşturdular.

Türkler İslamlaştıkça, İslam Türkleşti ve böylece Arap ya da Fars düşüncesiyle şekillenen İslam toplumlarından farklı olarak İslam’ın Türk yorumu, “Türk İslam’ı” ya da daha doğru bir ifade ile “Türk Müslümanlığı” diyebileceğimiz yeni bir terkip meydana geldi. ,

Farabî tıp, musiki, matematik ve felsefede ün yapmış, İslâm felsefesini metot, terminoloji ve problemler açısından temellendirmişti. Aristo ve Eflatun felsefelerini mezcetmek ve onların görüşlerini yerine göre Yenieflatuncu metodla ilk açıklayan Farabî olmuştu. İslam’da yeni bir felsefî akımı temellendirdi ve son derece özgün bir düşünür olarak kendine has felsefi bir sistem kurmayı da başardı. Bu çalışmalarıyla öyle şöhret kazanmıştı ki, ona Aristo’dan sonra “muallim-i sani” unvanı verilmişti.

İbn Sina da felsefe, mantık, kimya, matematik ve tıp alanında derinleşmiş, özellikle tıp alanında büyük şöhret kazanıştı. Onun el-Kanun fi’t-Tıb adlı eseri 17. yüzyıla kadar Batı üniversitelerinde kaynak eser olarak kullanıldı.

Birunî ise matematik, tıp, coğrafya, tarih, fizik, astronomi ve dinler tarihi başta olmak üzere çok sayıda alanda eser vermişti. Bunların yanında felsefeyle de ilgilenmiş ve İslam ve dünya tarihinin en tanınmış âlim filozoflarından biri haline gelmişti.

Ebu Hanife, gerek hayatı, gerekse eserleriyle haklı bir şöhrete kavuşmuş ve özellikle el-Fıkhü’l-Ekber adlı eserinde dile getirdiği yöntem ve yaklaşımla kendi adıyla anılan bir fıkıh ekolüne öncülük etmişti. Ebu Hanife ve onun izinden giden Hanefîler, fıkıh usulünde kıyasa yani Kur’an, sünnet ve veya icmâ ile çözemedikleri meselelerde akıl ve düşünceye başvurmayı esas aldılar ve bu yüzden “Ehl-i Re’y” olarak isimlendirildiler.

İmam Maturidî büyük tartışmalara konu olan “iman” meselesine açıklık getirdi. Bunun dışında akıl ile nakli kaynaştırmağa çalışarak İmam Hanife’nin akıl konusundaki yaklaşımını devam ettirdi.

Ahmed Yesevî Arap ilmini ve Acem edebiyatını iyi bildiği hâlde müritlerine, dervişlere ve çevresinde toplanıp sohbetine katılanlara anlayabilecekleri bir dil ile hitap etmeyi tercih etti. Bunu yaparken de Allah’ın varlığı ve birliğine, İslâm dininin özüne ters düşmeyen eski Türk geleneklerini dışlamadı. Onların dinle yoğrulan kültürüne renk katacak şekilde mana ve değer kazanmasını temin etti. Onun bu metodu, Türklerin büyük bir zorluk çekmeden Müslüman olmalarını temin ettiği gibi, kimliklerini kaybetmelerini de engelledi. Tasavvuf ruhunu, dinî ilimlerle mezcederek her iki kaynağın oluşturduğu engin bilgi ve irfan birikimiyle özellikle konar-göçer Türk kitlelerine ulaşmayı başardı.

Türkler, İslam medeniyeti dairesine girdiklerinde ilk olarak güçlü devlet ve siyaset anlayışlarıyla dikkat çekmişler ve o sırada siyasî bir kaos içerisinde bulunan İslam âleminin hâkim siyasi ve askeri gücü haline gelmişlerdi. Bu süreçte devlet ve siyaset düşüncesinde de eski Türk düşüncesiyle İslamiyet arasında makul bir ilişki kurmayı başararak diğer birçok alanda olduğu devlet ve idare geleneğinde de bir Türk-İslam terkibi oluşturdular.

Türk devlet ve siyaset düşüncesinin İslamî değer ve kavramlarla yenilenmesinden ibaret olan terkip, büyük ölçüde örfî hukukla temellendirildi. Öyle ki, İslam tarihindeki, en yaygın ve en gelişmiş örfî hukuk uygulamaları Müslüman Türk devletleriyle birlikte başladı.

Türk devlet ve siyaset düşüncesinde yer alan din ve devlet işlerinin ayrı tutulması meselesinin fiilî, hatta resmî uygulaması ise Selçuklular dönemine rastlar. Sultan ile halife, biri dünyevî, diğeri dinî iki ayrı salahiyet sahasının birbirine denk başları haline gelmişlerdi. Selçuklu hükümdarı artık “halifeye bağlı Müslüman emîr” değil, fakat saltanatın gerçek sahibi ve dünya meselelerinden tek sorumlu şahıstı.

Tuğrul Bey zamanından itibaren bu “feodal bünye”yi değiştirme ve merkeziyetçi bir devlet vücuda getirme gayretine girdiler. Bu gayretler şiddetli mukavemetlere ve isyanlara sebep oldu ve aynı yapı Büyük Selçuklular, Türkiye Selçukluları ve diğer Selçuklu devletlerinde de devam etti.

Türk devlet ve siyaset düşüncesinin tam anlamıyla merkeziyetçi bir yapıya bürünmesi yani hâkimiyetin taksim edilmemesi, gerçek anlamda Osmanlılar döneminde meydana geldi.