Yeni İletişim Teknolojileri ve Toplum

Operatörler, medya işletmecileri, internet servis sağlayıcıları ve yazılım programları arasındaki sınırların bulanıklaştığı, yeni bir ekosistemin ortaya çıkmasına tanık oluyoruz. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında bilgisayarların tanıtılmasından bu yana bilgi ve iletişim teknolojileri inanılmaz bir hızla gelişti. Steve Jobs tarafından kişisel mikrobilgisayarın icadı ile bugünkü iletişim tekniklerinin kullanımı arasında dev adımlar atılmıştır. Yeni iletişim teknolojileri bir yandan beynimizin yeteneklerini artırırken diğer yandan daha fazlasını hayal etmek için bizi biraz daha cesur olmaya davet etmektedir.

Var olduğu andan itibaren hem doğayla hem de toplumla etkileşim içinde olan insan, iletişim dediğimiz büyük kültürel donanımını geliştirirken çeşitli teknikler kullanmıştır. Özellikle kitle iletişimde geliştirdiği yeni tekniklerle zamanın ve mekânın sınırlılıklarını aşmaya çalışmıştır. 19. yüzyılın ortalarından itibaren işbölümünün fazlalaşması, toplumsal üretim sürecinin çok daha karmaşık hâle gelmesiyle birlikte iletişimin, bireysel ve toplumsal yaşam içindeki işlevleri ve etkinliği de artmaya başlamıştır.

Telgraf (1837) ve telefon (1876) uzun mesafeler boyunca neredeyse anında iletişime izin vermiştir. Kablosuz telgraf (1895) ve HF telsiz (1926), transistör, mikro işlemci vb. temelli iletişim, her bir noktayı bir kablo ile bağlamak zorunda kalmanın fiziksel kısıtlamasını ortadan kaldırmıştır. Radyo ve televizyonla birlikte teknoloji, yüksek bant genişlikli kanalların kullanılmasını sağlayacak boyutlara ulaşmış ve 1950’lerde uydu ve uzay haberleşme sistemlerinin geliştirilmesinin önü açılmıştır. 1970'lerde ise İnternet tabanlı ilk taşınabilir iletişim cihazlarının ve teknolojilerinin gelişimine tanık olunmuştur. Mobil ve çevrimiçi iletişim sistemleri, 1980'lerde piyasaya sunulduğundan bu yana hızlı bir şekilde büyüyerek bugünkü iletişim teknolojisinin baskın biçimini oluşturmuşlardır.

İnsan doğası ile teknik ve teknoloji arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Homosapiens (düşünen, idrak insan) olarak tanımlanan insan, aynı zamanda alet yapma, üretme becerisinden dolayı homofaber olarak da nitelendirilmektedir. Doğadaki diğer canlılardan farklı olarak insan, varlığını sürdürebilmek adına doğayı şekillendirmeye ihtiyaç duymaktadır. Çünkü insanın kendini koruyabilmesi ve ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için sahip olduğu tek şey, var olanı şekillendirebilme yeteneğidir. Bu nedenle insan var olduğu sürece teknolojik üretimin de devam edeceği söylenebilir.

Bu noktada şu soru akıllara gelmektedir: Acaba teknoloji mi toplumları yönlendirir yoksa toplumsal koşullar mı teknolojiyi belirler? Teknolojik deterministler, insanın ve toplumsal yapının dönüşümünde teknolojinin temel belirleyen olduğunu ileri sürmektedirler. Aksini savunanlar ise teknolojiye değil, bu teknolojiyi ortaya çıkartan toplumsal koşullara odaklanılması gerektiğini iddia etmektedirler. Şu gerçektir ki geçmişte kullandığımız basit aletlerden farklı olarak günümüzün yeni teknolojileri, hayatın her alanını kapsayan ve şekillendiren çok karmaşık üstel teknolojilerdir. Bu teknolojilerin belirleyici rolünün gelecekte daha da artacağı öngörülmektedir.

Güncel gelişmeler artık teknikten öte, teknolojiden söz edilmesini zorunlu kılmaktadır. Antik Yunanca’da beceri ve sanat anlamına gelen teknik; insanın doğayla giriştiği etkileşiminde kullandığı pratik bilgi ve becerileridir. İnsanın hayatta kalma mücadelesinde ortaya koyduğu basit ve işlevsel pratikleri vurgulamaktadır. Teknoloji ise tekniğin ötesinde bir toplumsal örgütlenme ve üretim biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Endüstrinin çeşitli dallarında kullanılan araç, makine, süreç ve yöntemleri ifade eden teknoloji; insanın dünyayı anlamak ve kontrol etmek için geliştirdiği bilgi ve yöntemlerde kendini göstermektedir.

İletişim teknolojileri; iletişimi kolaylaştırmak ve etkin kılmak için kullanılan teknikler, araçlar ve yöntemlerdir. Bilgi teknolojileri ise iletilen içeriği oluşturmak, kaydetmek, değiştirmek, depolamak ve görüntülemek için kullanılan teknikleri, araçları ve yöntemleri ifade etmektedir. Bu iki tür teknoloji, bilişim teknolojilerinin telekomünikasyon ağına uygulanmaya başlandığı 1970'lere kadar ayrı olarak geliştirilmiştir. "Bilgi ve iletişim teknolojileri" (BİT) terimi, bu iki tür teknolojinin ve ilgili endüstrilerin birleşmesini yansıtmak için kabul edilmiştir. Bugün geliştirilen ve uygulanan BİT, modern telekomünikasyon ağları ile entegre çalışan bilgisayarlar ve bilgisayarlara uygulanabilir teknolojilere vurgu yapmaktadır.

Tarihsel süreçte teknolojik gelişimin bazı dönemlerde çok hızlı gerçekleştiği görülmektedir. Dönüşüme ivme kazandıran şey, bazen farklı bir enerji kaynağı, bazen de teknolojik bir ürün olmuştur. Bu kapsamda teknolojinin evrimi dört grupta ele alınmaktadır. Bunlar; Endüstri 1.0, 2.0, 3.0 ve 4.0 dönemleridir.

Endüstri 1.0, insanlığın teknikten gerçek anlamda teknolojiye geçtiği sanayileşmenin ve makineleşmenin ilk dönemidir. Bu süreçte su ve buhar gücünü kullanan mekanik üretim sistemleri devreye girmiştir. Makineleşmeyle birlikte fabrikalar ve atölyelerde seri üretim başlamıştır. Bu dönem aynı zamanda günümüz modern toplumsal yapılarının temelinin atıldığı dönemdir. Endüstri 2.0 ise ilk dönemin ardından elektriğin kullanılmasıyla birlikte başlamıştır. Elektrik; su ve buhar gücünün yerini alarak makineleşme sürecini hızlandırmıştır. Endüstri 3.0 olarak bilinen üçüncü sanayi devrimi ise elektroniğin hâkim olduğu evredir. Bilgisayar merkezli bilgi ve iletişim teknolojileriyle başlayan bu evre yavaş yavaş yerini endüstri 4.0 olarak tasarlanan endüstri 4.0’a bırakmaktadır.