Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar

Günümüzde uluslararası gelişmeler ve çağdaş teknolojinin yol açtığı değişimin sonucu olarak birçok ülkede, teşkil edilmeleri, yapıları, görevleri birbirinden farklılıklar göstermekle birlikte, medya alanında düzenleme ve denetleme işlevi üstlenmiş kurumlara rastlanmaktadır.

Kitle iletişimi alanında düzenleyici ve denetleyici olarak fonksiyon ifa eden kurumların birçoğu radyo ve televizyon yayıncılığı konusunda karşımıza çıkmaktadır. Amerika kıtasında ilk örneklerine rastlanan bu kurumlar, daha sonra Avrupa kıtasına ve dünyanın diğer bölgelerine de yayılmışlardır.

“Bağımsız idari otoriteler” (BİO), öğretide, toplumsal yaşam için özel bir önem ve duyarlılık taşıyan, temel hak ve özgürlükler ile ekonomik ve sosyal sektörlerde veya alanlarda düzenleme, denetleme ve yönlendirme faaliyetinde bulunan, kararları üzerinde hiçbir makam ve merciin etkisinin olmadığı, karar organları özel güvencelere sahip, mali özerkliği haiz, özerk bütçeli kamu tüzel kişileri olarak tanımlanmaktadır.

Düzenlemeler, doğal tekellerin denetimi gibi ekonomik sebepler ile, değişik çıkarların korunması, politik ve sosyoekonomik dönüşümler gibi siyasi ve sosyal nedenlerle yapılabilmektedir. Düzenleyici ve denetleyici kurulların ortaya çıkışları değişik faktörlere bağlanmakla birlikte bu tür kurumların doğmasının başlıca sebebi olarak belirtilen duyarlı sektör ve alanların hem çıkar gruplarının ve sektörel aktörlerin, hem de politikacıların müdahalelerinden ve ihlallerinden korunması ihtiyacı gösterilmektedir.

Dünyada ve Türkiye’de bağımsız idari otorite kavramı ile isimlendirilen kuruluşların tümünün aynı niteliklere sahip olduğunu söylemek, tek bir BİO modelinden söz etmek ve bunların hepsini aynı hukuki rejime tabi kılmak zordur. Bu kuruluşların çeşitli açılardan değişik biçimlerde tasnifi mümkündür.

BİO’ların klasik idari kurumlardan ayrılan özellikleri bulunmaktadır. Tüm düzenleyici ve denetleyici kurumlarda regülasyon, diğer bir deyişle faaliyet alanında kural koyucu işlev görme ilk dikkati çeken özelliktir. Bu kurumlara ilişkin üzerinde durulan ikinci bir özellik ise bağımsızlıktır.

Bağımsız idari otoritelerin işlev gördükleri alanlarla ilgili “hassas sektörler” nitelemesi, görsel-işitsel iletişim sektörü için de elverişlidir. Çünkü görselişitsel iletişim alanının, temel hak ve özgürlüklerle ilgisinin yanı sıra teknik, iktisadi ve kültürel boyutları olan, düzenlenmesi ve denetlenmesi gereken fakat klasik devlet müdahalesinin de uygun olmadığı bir alan olduğu, bu çerçevede görsel-işitsel iletişimin bağımsız idari otoritelerce düzenlenmesi ve denetlenmesinin yaygın bir uygulama olduğu belirtilmektedir.

Yayıncılık alanında dünyada ilk düzenleyici kurulun oluşturulması, diğer alanlarda da düzenleyici kurulların ilk kurulduğu Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) olmuştur. Federal İletişim Komisyonu (Federal Communications Commission -FCC), ABD’de eyaletler arası ve uluslararası telefon, televizyon, radyo, telgraf, uydu ve kablo vasıtasıyla gerçekleştirilen her türlü ulusal ve uluslararası iletişimden sorumlu bir kuruluştur.

İngiltere’de 2002 yılında çıkan Kanun'la kurulan OFCOM, (Office of Communication), 19 Aralık 2003 tarihinde faaliyetlerine başlamıştır. OFCOM’un kurulması ile 5 düzenleyici kurumun faaliyeti sona ermiş ve OFCOM bünyesinde toplanmışlardır. OFCOM bu hâliyle yayıncılık, bilişim ve telekomünikasyon hizmetlerinin bütünleşeceğini öngören ve buna göre kurumsal yapısını tamamlayan bir politikanın eseridir. OFCOM, ayrıca sayısal yayıncılığa geçişte gerekli düzenlemeleri yapmakla da yükümlüdür. OFCOM heyeti 9 üyeden oluşur. OFCOM, yetkileri oldukça geniş bir düzenleyici kurumdur. Yayın ilkeleri ve standartlar belirleme, yayın kuruluşlarına lisans verme, kural ihlali hâlinde yaptırım uygulama gibi yetkilere sahiptir.

Fransa’da 1989’da yeni bir Yasa ile İletişim ve Özgürlükler Komisyonu dağıtılarak yerine, Görsel-İşitsel Yüksek Konseyi (CSA) diye adlandırılan yeni bir kurul oluşturulmuştur. CSA, 2013 yılında yapılan Kanun değişikliği ile bağımsız kamu otoritesi hâline gelmiş ve tüzel kişilik kazanmış, üye sayısı dokuzdan yediye indirilmiştir. CSA, üç adet Fransız kamu radyo ve televizyon yayın kuruluşunun başkanını ve ikisinin yönetim kurulunun bazı üyelerini atamakta; uydu aracılığıyla ve kablolu yayında dâhil olmak üzere her türlü özel radyo ve televizyon yayınları için lisans vermekte; radyo ve televizyon frekanslarının kullanımını gözetmektedir.

İtalya’da 1997’de çıkan yasada iletişim bütüncül bir sistem olarak ele alınmıştır. Bu çerçevede kurulan İletişim Garanti Otoritesi (AGCOM), 1998 yılında faaliyetlerine başlamıştır. İtalya telekomünikasyon, radyo ve televizyon yayınları ile basın sektörlerini birlikte düzenleme konusunda öncülük eden bir ülke olmuştur. Bu amaçla iletişim sektörü düzenleyici kurumu olarak oluşturulan AGCOM, birden çok sektörü düzenleme görevini yansıtan bir organizasyon yapısına büründürülmüştür. AGCOM, pazarlar arası düzenleme, frekans tahsisi, lisans ve izin vermek, yaptırım uygulama gibi birçok yetkiye sahiptir.

Türkiye’de 2011 yılında çıkarılan 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun’un RTÜK’ün kuruluşunu düzenleyen 34. maddesine göre radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetleri sektörünü düzenlemek ve denetlemek amacıyla, idari ve mali özerkliğe sahip, tarafsız bir kamu tüzel kişiliği niteliğinde Radyo ve Televizyon Üst Kurulu kurulmuştur. Üst Kurul, bu Kanun ve mevzuatta kendisine verilen görev ve yetkileri kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak yerine getirir ve kullanır.