Adli Yargı ve Uyuşmazlık Yargısı

Yargı yolları, uyuşmazlığın niteliğine ve taraflarına göre yapılacak yargılamanın özelliklerinin ve kurallarının gösterildiği, bu yönüyle diğer yargı yollarından farklı esasların hâkim olduğu yargılama sitemini ifade etmektedir. Hukukumuz açısından dört yargı yolundan bahsetmek gerekir. Bunlar, adli yargı yolu, idari yargı yolu, anayasa yargısı ve uyuşmazlık yargısıdır. Yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Devlet anayasanın 142. maddesine göre uyuşmazlıkların niteliğne göre ayrı yargı kolları oluşturmakla yükümlüdür. Adli yargı yolu ile uyuşmazlık yargısı bahsi geçen bu yargı yollarından iki tanesidir.

Adli yargı içinde medeni ve ceza yargısı olmak üzere iki alt yargı yolu bulunur. Medeni yargı, ceza yargısından farklı olarak konusu suç teşkil etmeyen, kişiler arasındaki uyuşmazlıkların çözümlendiği alandır. Bu alanda mirasın paylaşılması gibi, kiracının tahliyesi gibi uyuşmazlıklar çözülür. Bu nedenle medeni yargı, kişilerin özel hukuk kurallarına ilişkin haklarının korunmasına yönelik yapılan yargılama faaliyetini ifade eder. Medeni yargılama faaliyetinde taraflar arasında menfaat çatışması varsa, "çekişmeli yargı" söz konusu olur. Bu durumda alacaklı olduğunu söyleyen biri ile borçlu olmadığını söyleyen iki taraf karşılıklı ve birbiriyle uyumlu olmayan iddialarda bulunmaktadır. Şayet kişilerin talebi maddi hukuktan kaynaklanan bazı normların uygulanması talebi ise ve söz konusu talep nitelik olarak bir karşı tarafa yöneltilmek durumunda değilse veya esasen talep edenin kendisine ait subjektif bir hakkın korunması amacına açıkça yönelmemekteyse veya mahkemenin kendiliğinden hareket ettiği bir husus ise, yargı faaliyeti "çekişmesiz yargı" faaliyeti olarak ifade edilir. Medeni yargıda mahkemelerin görev alanı uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir. Örneğin, kira uyuşmazlıkları sulh hukuk mahkemesinde , ticari davalar ise asliye ticaret mahkemesinde görülür. Boşanma gibi aile hukukuna ilişkin meseleler ise aile mahkemesinde karara bağlanır. Adli yargının diğer alt yargı yolu olan ceza yargısı ise, medeni yargıdan konu itibarıyla çok farklıdır. Buradaki yargılama faaliyetinde sonuçta kişinin suç işleyip işlemediği ve işlemiş ise alabileceği cezaya ilişkin karar verilir. Ceza yargısında, medeni yargılamada olduğu gibi, sadece mahkemeler değil, aynı zamanda Cumhuriyet başsavcılığı ile sulh ceza hâkimliğinin yetki ve görevlerinin bulunduğu bir soruşturma evresi bulunur. Kovuşturma evresinde ise ilk derece mahkemesi olarak ağır ceza mahkemesi, asliye ceza mahkemesi veya Kanunlarda özel olarak belirtildiği durumlarda özel mahkemeler görev yapar. Adli yargı kollunda mahkemeler uyuşmazlığın ilk olarak görüldüğü ilk derece mahkemeleri ile bu mahkemelerde verilen kararların incelendiği ikanun yolu aşaması olmak üzere üç derecelidir. Kanun yolu aşamasında istinaf incelemesinin yapıldığı bölge adliye mahkemeleri ile istinaf incelemesinden sonra temyiz incelemesinin yapıldığı Yargıtay bulunur.

Uyuşmazlık yargısı, Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından yapılan yargısal faaliyet alanını ifade etmektedir. Uyuşmazlık Mahkemesi, Anayasa'da düzenlenen yüksek mahkemelerdendir. Uyuşmazlık Mahkemesi başkan ve altı asıl üyeden oluşur. Adli ve idari yargı yolları arasındaki hüküm ve görev uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümleme konusunda yetkili olan Uyuşmazlık Mahkemesinin verdiği kararlar kesin ve bağlayıcıdır.