Havacılıkta İnsan Faktörleri

Havacılık endüstrisinde, makineye bağlı arızadan ziyade insan hatasının, kazaların temelini oluşturduğu ortaya çıktıkça, insan faktörleri terimi giderek daha popüler hale gelmektedir. İnsan faktörleri bilimi; psikoloji, mühendislik, endüstriyel tasarım, istatistik, yöneylem araştırması ve antropometriden (insan vücudunu ölçme bilimi) katkılar içeren multidisipliner bir alan olarak tanımlanmaktadır.

Havacılıkta İnsan Faktörlerinin Gelişimi

Havacılıkta insan faktörlerinin tarihi gelişimi incelendiğinde, köklerinin havacılığın ilk zamanlarına dayandığı görülmektedir. Uçuş için o yıllardaki temel problemler hava araçlarının tamamen dış etkenlere, yapısal zayıflıklara ve insan refleksine bağımlı olması gösterilmekteydi. Bu nedenle çevresel etkenlerin en aza indirgenebilmesi için ortam elverişliliği özenle seçilmekteydi. Havacılığın öncüleri, hava araçlarının gelişen teknolojisi ile birlikte insanların algılama ve cevap verme kabiliyetlerinin yetersiz kalması nedeniyle kontrol edilebilirliğinin eksik kaldığını düşünmüşlerdir. Bu gelişim, havacılığın ilk evrelerinde insan faktörlerinin bilimsel bir disiplin olarak tanımlanmamış olmasına rağmen, havacılıkta insan faktörü etkeninin ne denli önem arz ettiğini ortaya çıkarmıştır.

Sistemsel Bakış

Bu başlık altında, havacılıkta insanın var olan rolüne sistemsel olarak bakış açısı kazandırılmaya çalışılmıştır. Sistem, bir bütün olarak çalışmak için birbirleriyle etkileşime giren bir parça koleksiyonu ya da düzenli olarak etkileşime giren nesneler toplamı olarak tanımlanabilmektedir. Havacılık alanında sürdürülebilirlik, sektörün en zorlu durumlarından biridir. Bu nedenle günümüzde havacılığa sistemsel bakış; hava aracı tasarımı, hava trafik kontrolü, uçuş, bakım, müşteriler, kuruluşlar ve yönetim ile ilgili birçok havacılık çalışmasının vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Bu durum sistemin her aşamasında yer alan insan faktörünü en aza indirgeyerek dinamik bir gelişimi meydana getirmektedir.

İnsan, Makine, Çevre İlişkisi

İnsan faktörü bilimi ve uygulamasıyla ilgili birçok kavram bulunmaktadır. Bununla birlikte, pratik bir bakış açısıyla, havacılıkta insan faktörlerini göz önüne alırken dikkat etmemiz gereken prensiplerin ortak bir görüşüne sahip olmak yararlı olacaktır. Bu anlayışı kazanmanın iyi bir yolu kavramsal modeller kullanmaktır. Bu modellere göre hata ve olayların sebebi, sistem elemanları ve birbirleri ile olan ilişkileridir.

Kültür ve Prosedür

Kurum kültürü: İnsanların ve ülkelerin kültürleri olduğu gibi kurumlarında kendilerine özgün kültürleri bulunmaktadır. Kurum kültürü, diğer bir deyişle kurumun dışarıdan ve çalışanları tarafından algılanış şekli olarak tanımlanabilmektedir.

Emniyet kültürü: Emniyet kültürü, bir organizasyonda güvenliğin algılanması, değerlendirilmesi ve öncelik verilme şekli olarak tanımlanmaktadır.

Prosedürler: Prosedür, bir şeyi gerçekleştirmek için düzenli bir şekilde kesin sırayla takip edilen bir dizi adım olarak bilinmektedir. Prosedürlerin mevcut olduğu durumlarda, istisnai geçersiz kılma koşulları mevcut olmadığı sürece takip edilmesi gerekmektedir.

İnsan Kapasitesi ve Performansı

Etkili insan performansı, havacılıkta operasyonel güvenlik için temel oluşturmaktadır. İstenmeyen sonuçların çoğunluğunun, havacılık sisteminin baş aktörleri olan insanlar nedeniyle meydana geldiği düşünülmektedir. Bu sonuçlar, özellikle insanlar arasındaki etkileşim ile onların sorumluluklarını güvenli ve verimli bir şekilde tamamlamasını sağlayabilmeleri için var olan prosedürler ve ekipmanlarla ilgili olarak ortaya çıkabilmektedir.

Hata

İnsan hatası, istenmeyen sonuçları olan bir insan hareketi olarak tanımlanmaktadır. Kendiliğinden yanlış ya da zor olan bir sorun yoktur; ancak insan hatası ile havacılık sektörünü ve oluşturduğu olumsuz sonuçları bir araya getirdiğinizde, bunun son derece sıkıntılı olduğu görülmektedir. Eğitim, risk değerlendirmeleri, güvenlik denetimleri vd. ile hatalardan kaçınmaya çalışmakla sınırlı kalınmamalı, hataların oluşmadan ve sıkıntı verici sonuçlar meydana gelmeden önce göz önünde bulundurulması ve tanımlaması gerekmektedir.

Havacılık Personeli için İnsan Faktörleri

• Bakım personeli için insan faktörleri
• Uçuş personeli için insan faktörleri
• Hava trafik kontrolörleri için insan faktörleri
• Yer hizmetlerinde insan faktörleri
• Personel seçimi ve eğitimi

Kaza

Hava aracının hareketi ile başlayıp hareketsiz hale gelene kadar geçen süreçte hava aracı ile bağlantılı olarak oluşan, bir kişinin ölümcül ya da ciddi şekilde yaralandığı, uçağın zarar gördüğü, hava aracının eksik ya da tamamen erişilemez olduğu olaylar kaza olarak adlandırılmaktadır.