Görüntüleme Sürecinde Hasta ve Çalışan Güvenliği

Görüntüleme Yöntemlerinde Radyasyon Kullanımı

Birçok hastalığın tanı ve tedavisinde kullanılan radyasyon insan bedenini oluşturan tüm maddelerle etkileşime girerek onların doğal yapılarında değişikliklere neden olmaktadır. Bu değişiklikler radyasyonun şiddetine bağlı olarak erken ya da geç etkiler olarak ortaya çıkar. Bu nedenle tanı ve tedavi amacıyla radyasyon kullanımında mutlaka hasta ve çalışan güvenliği sağlanmalıdır.

Tıbbi kullanımda radyasyonun kontrollü kullanımı oldukça önemlidir. Çünkü maruz kalınan radyasyon doza bağlı olarak hiçbir biyolojik etki göstermeyebileceği gibi ölüme kadar varabilen etkilere de neden olabilir. Bu nedenle radyasyonla çalışanlarının maruz kaldığı radyasyon dozunun doğru yöntemlerle ölçülmesi kritik öneme sahiptir. Maruz kalınan radyasyon dozunun olduğundan düşük ifadesi güvenlikteki ihmallerin temel nedenidir.

Radyasyonun hücrede oluşturduğu etkiler ve biyolojik değişiklikler ise hücresel hareketlerde yavaşlama veya durma, büyümede gecikme veya durma ve hücresel metabolizmada ve hücrenin bölünmesinde anormalliklerdir. Radyasyon maruziyetini takip eden ilk günler hatta saatler içerisinde erken dönem etkileri olan kan hücreleri ile üreme hücrelerinde değişiklikler oluşabilir. Radyasyonunun geç dönem etkileri ışınlamadan aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkar ve çoğu kez ölümcül olan bir dizi hastalığı kapsamaktadır.

Tıbbi uygulamalar sırasında iyonize radyasyonun yan etkilerine karşı korunmalı ve dikkat edilmelidir. Hasta yakınları ve hastalar, ayrıca maruz kalan sağlık ekibi bu konuda eğitilmelidir. Radyasyondan korumak ve maruziyetin azaltılabilmesi çin uygulaması gereken temel ilkeler gerekçelendirme, optimizasyon ve doz sınırlarıdır. Radyasyon uygulamalarında fiziksel korunmada mesafe, zaman ve zırhlama kurallarına uyulması gerekir.

Görüntüleme yöntemlerinde ortaya çıkan hatalar çalışma öncesi hazırlık evresi, çalışma evresindeki hatalar ve çalışmanın raporlanma evresindeki hatalar olarak ele alınmaktadır.

Çalışma öncesi hazırlık evresi hatalar; hatalı görüntüleme yönteminin seçimi, testin acil istendiğinin belirtilmemesi, uygun hazırlığın yapılmaması, kimlik doğrulama ile ilgili hatalar ve hasta hatalarından kaynaklanmaktadır. Çalışma evresindeki hatalar; fiziksel alt yapı sorunları, cihaz ve malzemelerden, çalışanlardan, hastalardan ve birim içi iletişim eksikliğine bağlı hatalardan kaynaklanmaktadır. Çalışmanın raporlanma evresindeki hatalar ise sonuçların zamanında hazır olmaması, kritik sonuçların hekime zamanında iletilmemesi, doğru çalışılan test sonucunun hatalı raporlanması ve hekime/ hastaya yanlış rapor verilmesidir.

Hasta Güvenliğinin Sağlanması

Hasta bekleme alanlarında ve tüm radyoaktif ortam girişlerinde hamileleri uyarıcı işaretler/yazılar yerleştirilmelidir. Hastalar gerekmedikçe X ve gama ışınlarına maruz bırakılmamalı ve zorunlu olmayan çekimlerden kaçınılmalıdır. Tanı için geçerliliğini yitirmemiş daha önceki filmlerinden yararlanılmalıdır. Çekimlerde en düşük doz kullanılmalı ve uygun doz ve standart film tüp mesafesine dikkatle uyulmalı ve ışınlama alanı olabildiğince küçük tutulmalıdır. Doz azaltılmasına yönelik önlemler (hızlı film) kullanılmalıdır.

Çocuk ve gençlerde film endikasyonu olabildiğince azaltılmalı ve çocuk ve doğurma çağındaki kadın hastaların karın bölgeleri ve erkeklerin gonadlarını koruyucu önlemler alınmalıdır. Kadınların hamilelik durumları sorgulanmalı ve adet günü gecikmiş tüm kadınlar hamile kabul edilmeli, hamilelerde zorunlu durumlarda kurşun önlük giydirilerek, film sayısı ve ışınlama süresi azaltılarak, tekrarlar olmayacak şekilde dikkatle radyolojik inceleme yapılmalıdır. Diş tedavisinin evrelerini izlemek için film kontrolü tercih edilmemelidir. Röntgen cihazı ile ilgili kontrol ve bakımlar yerine getirilmelidir. Hastalar hasta hakları çerçevesinde radyasyon güvenliği konusunda bilgilendirilmelidir.

Çalışan Güvenliğinin Sağlanması

Hastanelerde çalışanların radyasyon güvenliği eğitimine son derece önem verilmelidir. Radyasyon ölçümleri cihaza, üniteye, personele, hastaya ve bitişik alanlara yönelik yapılır. Radyasyona mesleki olarak maruz kalan tüm personel X-ışınlarının kaynaktan çıkışta düz bir hatta ilerlediğini, şiddetlerinin mesafenin karesi ile ters orantılı olduğunu, yollarında ilerlerken saptırılabileceğini veya saçılmaya uğrayabileceğini bilmeli ve ona göre korunma önlemlerini almalıdır. Uygun koruyucu giysi ve teçhizat kullanılmalı, kullanılan radyasyon koruyucuların etkinliği 6 ayda bir kontrol edilmeli ve değerlendirilmelidir. Personel film çekme ve banyo tekniklerini iyi bilmeli ve uygulamalı, ışınlama sırasında radyasyonun etkili bölgesi içinde durmamalı, bariyerin arkasında durmalı veya odadan çıkmalıdır. Çekim sırasında film tutucu apereyler kullanılmalı, ışınlama sırasında tüp elle tutulmamalıdır. Işınlama düğmesi her yöne 1,5 - 2 m. kadar uzayabileceği için uygulayıcı bu mesafeyi kullanmalıdır. Maksimum müsaade dozlarını aşıp aşmadığı periyodik olarak izlenmeli, uygulayıcının aldığı doz miktarının belirlenebilmesi için dozimetre kullanımı ihmal edilmemelidir. Dozimetre röntgen personelinin çalışma ortamında bulunduğu tüm sürede yakasında bulunmalı, iş yerinde geçirilen tüm sürede dozimetre taşınmalı ancak iş yeri dışında taşınmamalı personelin beş yıllık etkin dozu toplamda 100 mSv’i aşması durumunda radyasyon görevlisi olarak çalıştırılmamalıdır. Çalışanların hamilelik süresince, embriyo/fetüsün aldığı doz kesin bir doğrulukla hesaplanmalıdır. Emzirme dönemindeki personel, radyoiyodun solunması veya sindirim yoluyla alınması riski taşıyan nükleer tıp alanında ve benzeri bulaşma riski taşıyan işlerde çalıştırılmamalıdır. Giriş ve çıkışlarının özel denetime sahip olan çalışanların altı ayda bir kez hemogram ve periferik yayma ve yılda bir kez de dermatolojik muayenesi yapılmalıdır.

Hasta ve Çalışan Güvenliğinin Sağlanmasında Çevrenin Düzenlenmesi

Yer seçiminde mümkün olduğunca zemin kat ve dış mekânlara komşu kesimler tercih edilmeli, kontrollü alanlara girişi engelleyen fiziksel engeller yapılmalı, radyasyon ünitelerinin duvarlarında dolgu tuğlalar tercih edilmeli, duvarlar ve teknisyen koruyucu bariyeri 2 mm’ lik kurşun plakalarla kaplanmalı, röntgen ünitelerinde iyi bir havalandırma sistemi olmalıdır.