Coğrafi Bilgi Sistemleri Yazılımlarında Yüzey Analizleri

Topografik yüzeylerin haritalanması konusunda tarihsel dönemde izohips, tarama, gölgeleme, kabartma veya karma yöntemleri kullanılmıştır. Bu yöntemlerin temel amacı çevremizde gördüğümüz dağ, tepe, vadi, geçit vb. unsurların kağıt üzerine aktarılmasıdır. Bu çizimlerden hiç görmediğimiz bir yerin dağlarını, tepelerini, kıyılarını anlamamız mümkün hâle gelmiştir. Diğer taraftan yapılan çizimlerin herkes tarafından anlaşılabilmesi için belli çizim tekniklerinin kullanılması zorunludur. Bu haritaların ortak dilidir.

Topografyanın ifade edilmesinde, izohips (eş yükselti çizgileri), tarama ya da renklendirme tekniklerinden biri kullanılacaksa; dağın değişik yükseklikleri ya izohips çizgileri ile ya da tarama yapılarak veya değişik renklerde boyanarak ifade edilir. Böylece kullanıcılar haritaya baktığında hem o dağın diğer dağlara veya tepelere göre konumu görür ve hem de izohips çizgileri, tarama veya renklerden o dağın kaç metre yükseklikte olduğunu anlar.

Eğer bir harita bilgisayar ortamında ve harita yazılımları kullanılarak hazırlanmışsa artık sayısal harita olarak adlandırılır. Klasik yöntemlerle (örneğin aydınger kağıdı üzerine rapido kalemle yapılmış çizimler) hazırlanmış haritalar üzerinden mesafe ve alan ölçümlerinin yapılması, çizim unsurlarının matematiksel konumlarının belirlenmesi mümkündür. Bunun yanında eğim, bakı, görünürlük gibi analizlerde yapılabilir. Kaldı ki savaşların neredeyse tamamında basit krokilerden kompleks haritalara kadar çeşitli düzeylerde haritalardan yararlanılmış, bunlar üzerinden stratejiler geliştirilmiştir. Dolayısıyla aslında topografik yüzeyin analiz edilmesi sayısal haritalara özgü bir konu değildir. Sayısal haritalara dayalı analizler, daha hızlı ve düşük hata oranıyla yapılabildiğinden daha fazla tercih edilmektedir. CBS yazılımlarına klasik yöntemlerle harita üzerinden yapılabilecek tüm analizler öğretilmiştir. Bu nedenle bir kullanıcı yüzey analizlerini hiçbir topografik bilgiye sahip olmadan tek komutla gerçekleştirebilir.

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımları topografik yapıyı haritalanmakla kalmayıp, çeşitli yüzey analizleri de yapılabilir. Şayet yüzeye ilişkin bir analiz yapılacaksa, unsurların X Y koordinat bilgilerine Z yükselti bilgileri de eklenmelidir. Analiz yapılabilmesi için X Y Z bilgileri, tercih edilen bir yöntem ile sayısal yükseklik modellerine dönüştürülmelidir.

Oluşturulan sayısal yükseklik modeli üzerinden çok çeşitli 3D analizleri yapılabilir. Bunlardan;

Eğim haritaları oluşturulurken yüzeyin yatay konuma göre gösterdiği sapmalar dikkate alınır.

Bakı haritaları yüzey üzerindeki bir noktanın, o noktadan geçen teğet düzlemin baktığı yöne göre tespit edilen değerlerden hazırlanır.

Topografik profil, sayısal harita üzerinde belirlenen düz ya da eğri hatlar boyunca kesilen yükseltilerin, mesafe özellikleri de korunarak grafik hâline getirilmesi işlemidir.

Görünürlük haritaları, bulunulan noktadan istenilen doğrultuda ve mesafede, görüş alanı içerisine giren unsur ve yüzeylerin tespit edilmesi ile oluşturulur.

İzohips, deniz seviyesinden itibaren aynı yükseltiye sahip noktaları birleştiren eğrilerdir. Bu eğrilerinden oluşan haritalara izohips haritaları denir.

Gölgeleme haritaları ise, yerşekilleri üzerine herhangi bir yönden çeşitli açılarda gelen ışığa bağlı olarak yerşekillerinin ne şekilde ışıklandığı veya gölgede kaldığını gösterir haritalardır.