Afetler ve Afet Yönetimi
Afet dendiğinde ilk olarak akla ölüm gelir. Afette en önemli unsur insandır. İnsanın olmadığı yerde afet de yoktur. Afetler, toplumların kendilerini nasıl yapılandırdıklarını ve kaynaklarını nasıl tahsis ettiklerini yansıtırlar. Aynı şiddetteki bir doğa olayı gelişmiş bir ülkede herhangi bir soruna neden olmazken, geri kalmış bir ülkede büyük boyutta kayıplara neden olabilir.
Afet Tanımı: afet, afet bölgesindeki fiziksel, ruhsal, sosyal olarak etkilenmiş insanların (yaralıların) idaresi için, o anda mevcut kaynaklar ile tıbbi bakım ve halk sağlığı hizmetlerinin yetersiz kalması, böylece insanların ölmesi, organ / uzuv kaybetmesi ve sakat kalması ile sonuçlanan olaydır.
Afet tıbbı: Bir afet anında, ortaya çıkabilecek ani sağlık gereksinimlerini ele alan ve etkilenen toplumdaki mevcut kaynakları en yüksek sayıda hasta ve yaralıyı kurtaracak şekilde planlayan ve kullanan bir tıp bilim dalıdır.
Afet dönemleri pratik amaçlarla 4 evreye ayrılarak incelenir. Hazırlık dönemi, Cevap dönemi, Toparlanma dönemi ve Zarar azaltma dönemi Bu evreler ki faaliyetler birbirleri ile iç içedir ve bu evreler birbirini izlerler.
Afet yönetimi çalışmaları afet gerçekleşmeden çok önce başlar, afet sırasında uygulanır. Afet yönetim sistemini, afet öncesi (afet risk yönetimi), afet sonrası (afet kriz yönetimi) şeklinde ikiye ayırmak mümkündür.
Bir afet oluşmadan önce bu afetin yol açacağı çeşitli sorunlar belirlenmeli ve buna uygun planlar yapılmalıdır. Her düzeyde yaşanabilecek acil durum ve afetlere müdahale için oluşturulmuş modüler bir “saha acil yönetim sistemi” olan Komuta Sistemi geliştirilmiştir.
Afet yanıtı, afetden sonra, afette görevli bütün ekiplerce yapılan faaliyetlerdir. Afet sonrası ortaya çıkan ihtiyaçların karşılanması, hasta ve yaralıların bakımı, afet etkilerinin sınırlandırılmasından oluşur.
Triyaj; çok sayıda hasta ve yaralının bulunduğu durumlarda, bunlardan öncelikli tedavi ve nakil edilmesi gerekenlerin tespiti amacıyla olay yerinde ve bunların ulaştırıldığı her sağlık kuruluşunda yapılan hızlı seçme ve kodlama işlemidir. Triyaj için kullanılan sınıflamalardan biri T sınıflamasıdır.
Afet durumunda triyaj; (1) olay yerinde, (2) yaralı toplama yerinde ve (3) hastane acillerinde olmak üzere 3 farklı alanda uygulanmaktadır.
Afet epidemiyolojisi, epidemiyoloji ilkelerinin afetlere uygulanmasına dayanır. Afet epidemiyolojisi, afetin kısa ve uzun dönemde sağlık üzerindeki olumsuz etkilerini inceleme ve gelecekteki sonuçlarını tahmin etme olarak tanımlanır.
Çevre sağlığı yönetiminin hedeflerinden biri çevreden kaynaklanan acil durum ve afetleri önlemektir. Bu amaçla teknik ve sosyal önlemler alınmalıdır. Çevre ile ilgili teknik önlem alınacak alanlara örnek olarak; su sağlanması, sanitasyon çalışmaları, gıda güvenliği, konut ve barınak yapımı, vektör kontrolü, salgınların önlenmesi, kimyasal ve radyoaktif madde salınımlarının önlenmesi, ölü hizmetleri vb. verilebilir. Afetlerde, çevre sağlığı hizmetleri, sürekli sunulan sağlık hizmetlerinden daha önemli bir görev hâline gelir.
Afetlerle İlgili Kurum ve Oluşumlar
Afet sırasında, çeşitli düzeylerde, afet ve acil durum yönetim merkezi (kriz merkezi) oluşturulur. Farklı kamu kurumlarından veya aynı kamu kurumunun farklı bölümlerinden gelen temsilciler, afet yanıtında koordinasyonu sağlamak, verimi artırmak ve tekrarları önlemek için bir araya gelirler. Afet ve acil durum yönetim merkezleri; başbakanlık, genelkurmay başkanlığı, bakanlıklar, diğer kurumlar, il, ilçe vb. düzeyinde kurulurlar. Valiler, il düzeyinde afet yönetimi ile ilgili geniş yetkiler kullanabilirler. Yalnız kamu değil, özel sektöre ait imkânlar da afet yanıtına dâhil edilebilir.
Afete yanıt, esas olarak yereldir. Ancak, her sağlık olayında olduğu gibi, afetlerden kaynaklanan sağlık sorunlarının da bir uluslararası boyutu vardır. Herhangi bir ülkede meydana gelen bir afet, doğrudan veya dolaylı olarak başka ülkeleri etkilemektedir. Afet tıbbı, bu yönüyle uluslararası tıbbın (international medicine) bazı özelliklerine sahiptir. Günümüzde, çok sayıda hükûmet ve hükûmet dışı kurum/kuruluş afetler ile ilgili alanlarda faaliyet göstermektedir.