Anahatlarıyla Hadis İlimleri III Garîbu’l-Hadîs, Esbâbu Vürûdi’l-Hadîs, Nâsihu’l-Hadîs, Şerhu’l-Hadîs

Garîbu'l-Hadîs İlimi

Hadis ilmi geliştikçe ele alınan konular müstakil olarak derinlemesine incelenmeye başlamış ve bu konular müstakil birer ilim dalı olarak kabul edilmiştir. Bu ilim dallarından hadisleri anlama ile ilgili olanların başında Garîbu'l-Hadîs ilimi gelmektedir. Garîbu'l-Hadis İlmi Arap dilinin gelişimi neticesinde kullanımdan kalkan veya anlam değişmesine maruz kalan kelimelerin Hz. Peygamber Dönemi'ndeki anlamlarını tespit eden bir ilim dalıdır. Bazı kelimeler zaman içinde kullanılmaması veya anlam kaymalarına sebep olması gibi sebeplerle hadislerde geçen bazı kelimeler daha sonraki nesillerde anlaşılamaz olmuştur. Ayrıca bizzat Hz. Peygamber bazı kelime veya deyimlere de özel anlam vermiştir. İşte bilhassa hadis şerhinin ilk temelleri olan ve bilhassa Arap olmayanlar başta olmak üzere herkes tarafından anlaşılamayan hadislerde geçen özel kelime ve deyimlerin gerçek anlamlarını ele alan Garîbü’l-Hadis ilmi birinci asırda şekillenmeye başlamış ve zamanla daha gelişerek bir ilim dalı hâline gelmiştir. Bu alanda pek çok eser yazılmıştır.

Esbâbu Vürûdi’l- Hadîs İlmi

Hadis ilimleri içinde bir diğer müstakil ilim dalı Esbâbu Vürûdi’l-Hadîs’tir. Bu ilim dalının da asıl gayesi hadislerin doğru anlaşılmasını temin etmektir. Zira Hz. Peygamber’in, nakledilen hadisi hangi gerekçeyle söylediğini tespit etmeyi amaçlar. Aynı zamanda bu ilim hadislerin anlaşılmasına yardımcı olurken hadislerin nâsih ve mensûhunu belirlemede, hadisler arasındaki ihtilafların çözümünde, tercih konusunda da belirleyici olur. Aynı şekilde, hükümlerin illetlerini belirleme, müşkil ve mücmel olanlarını beyan; mutlakı takyid, mukayyedi tayin, umumu tahsis, hususi olanların da umumi olduğunu açıklar. Ayrıca hadislerin bağlamını kavramada da etkilidir. Hadislerin kişisel, tarihsel, toplumsal, kültürel ve coğrafi bağlamlarıyla doğru tesbiti, tashihi, anlaşılması ve yorumlanmasında büyük katkı sağlar. Hadisler sened ve metin tenkidi açısından da büyük önem taşır. Konu ile ilgili yayımlanmış olan iki eserden ve hadiş şerh kitaplarından faydalanmak mümkündür.

Nâsihu’l-Hadîs ve Mensuhuhi ilmi ise neshedilen hadisleri tespit etmeye çalışmaktadır. Birbiri ile farklı hüküm ifade eden hadislerin nesh yönüyle değerlendiren bu ilim dalı da hadislerin doğru anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Şerhu’l- Hadîs İlmi

Hadislerin anlaşılması faaliyeti, ilerleyen zamanlarda hadis şerhlerinin ortaya çıkmasını sağlamış böylece Şerhu’l- Hadîs İlmi adıyla hadislerin anlaşılmasına dair konular bu ilim altında sistematik hâle gelmiştir. Hadis tahric ve tenkidi, nesh gibi hadis ilimleriyle ilgili bütün ilimlere ilişkin meselelerin çözümü, hadislerin ricaline dair ayrıntılı bilgi, garib kelimelerin açıklaması, ihtilafların telifi, fıkhi hükümlerin çıkarılması, hadisten çıkarılan hikmetler ve ince mesajlar… gibi pek çok bilgi bu kaynaklarda yer almıştır. Bu açıdan söz konusu eserlere hadis ansiklopedileri de denilebilir.

Günümüzde ise bir hadisi yorumlamak için şu hususları dikkate almak gerekir:

• Hadis şerhinde yukarıda belirtilen klasik dönem hadis şerhlerinde temel olan konular öncelikle dikkate alınmalıdır.
• Hadisler Kur’an ışığında değerlendirilmelidir.
• Aynı konuda bütün hadisler birlikte ele alınmalı, “metin inşası”yapılmalıdır.
• Hadisler, muhtelifü’l-hadis ilmi ve diğer hadis ilimleri yöntemleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.
• Hadisler, vârid olduğu bağlamlar, sebepler ve maksatlar ışığında değerlendirilmelidir. (Sosyal, coğrafi, kültürel, psikolojik, tarihî bağlamlar ile örf-âdet, “tabii hâl”, cari kültür etkisi dikkate alınmalıdır).
• Hadisteki değişken vasıta ile sabit hedef birbirinden ayırt edilmelidir.
• Hadisteki edebî sanatlar dikkate alınmalı; özellikle mecazla hakikat olanlar ayırt edilmelidir.
• Gaybi olan ile olmayan hadis hükümleri veya mesajları birbirinden ayırt edilmelidir.
• Hadislerin sıhhat derecesi iyi tespit edildikten sonra, lafızlarının delalet ettiği anlamlar da iyi tespit edilmelidir.
• Hadislerin manen rivayet edildiği gözden kaçırılmamalıdır.

Hadis şerhlerine dair günümüzde Türkçe yazılan veya tercüme edilen pek çok şerh vardır. Kütüb-i Sitte ve diğer temel hadis kaynaklarından tercüme veya şerh edilmeyen eser neredeyse yok gibidir. Ayrıca belli bir konuya dair hadislerin birlikte değerlendirilip açıklandığı “konulu hadis yorumları” da vardır.