Anahatlarıyla Hadis İlimleri II Muhtelifu’l-Hadis, Müşkilü’l-Hadis ve İlelü’l-Hadis İlimleri

Hadis sened ve metinden oluşmaktadır. Sened ve metnin ise pek çok hâlleri vardır. Sened ve metnin bazı hâlleri doğrudan hadisin sıhhatine etki eder. Bu tür etkileri inceleyen ilimlerin başında İlelu’l-hadis gelir. Bunun yanında sadece metnin anlamını inceleyen ilimler de vardır. Muhtelifu’l-hadîs, Müşkilu’l-hadîs, Garîbu’l-hadîs, Esbabu vurûdi’l-hadîs gibi ilimler bizim için metni anlamaya ve yorumlamaya imkân verecek materyali sağlar. Dolayısıyla hem hadîsin sahih olup olmadığını belirlemek hem de hadisi doğru anlamak için çeşitli hadis ilimlerini, kaynaklarını, özelliklerini bilmeye ve tanımaya ihtiyaç vardır. Bu tür ilimler genel olarak “Ulûmu’l-Hadîs (Hadis İlimleri)” başlığı altında ele alınmıştır. Ulûmu’l-hadîs’e dâhil olan hadis ilimleri ise oldukça fazladır. Bu ünitede bu ilimlerden Muhtelifu’l-Hadis, Müşkilu’l-Hadis ve İlelu’l-Hadis’in mahiyeti, metotları ve kaynakları tanıtılmıştır.

Burada dirayetü’l-hadis ilimleri arasında en önemlisi olan ihtilafu’l-hadis ilmiyle uğraşanlar, hadisler genelde bağlamlarından soyutlanarak nakledikleri için dil başta olmak üzere, fıkıh, usul, tarih ve belağat ilmine vakıf olmak durumunda olduğu ifade edilmiştir. Bilhassa, Arap kültür tarihini, dolayısıyla tarihsel durumu bilmek zorundadırlar. Tarihsel durumun tespiti, hadis rivayetlerinden yola çıkılarak yapılabileceği gibi, tarihten yararlanılarak da yapılabilir. Bu durumda sağlıklı bir tarihin ortaya konulabilmesi için ilgili rivayetlerin çok iyi tahlil edilmesi gerekmektedir. Esbabu vürudi'l-hadisin bir nebze bunu sağladığı düşünülebilirse de bu ilim dalına müstakil olarak geç dönemde ehemmiyet verildiği bir vakıadır. O hâlde sağlıklı bir tarihsel durum tespitinin, ihtilafu'l-hadise yardımcı olacağı ortaya konulmuştur.

Hadis ilminde illet ilk bakışta sahih görünen hadislerde ancak derin bilgi ve tecrübe sahibi hadis uzmanlarının görebileceği gizli kusur anlamına gelir. Bu tür gizli kusur taşıyan hadislere muallel veya ma’lul hadis denir. İlelü’l-hadis ilmi hadislerdeki bu tür gizli ve fark edilmesi zor kusurlarla ilgilenen bunları bulmayı ve düzeltmeyi amaçlayan bir ilim dalıdır.

Tarihte hem senedde hem de metinde sika ravilerin birçok vehmi tespit edilmiş ve ortaya konulmuştur. Burada şunu vurgulamak gerekir ki illet veya vehmin tespiti kişiden kişiye, hatta tavırdan tavıra değişmektedir. Birinin illetli gördüğü hadisi bir başkası öyle kabul etmemiştir. Bunun sebepleri arasında hadislere derin bir vukufiyetin yokluğunu, yani konuyla ilgili hadislerin tüm tariklerine vakıf olma eksikliğini ve mezhebî bağlılıktan veya kişinin içinde yaşadığı sosyo-kültürel durumdan kaynaklanan subjektif tutumları saymak mümkündür. Hadis alimlerinin cerh ve ta’dilde “mütesahil (gevşek)-mu’tedil-müteşeddid (katı)” şeklinde edindikleri meslekler aynen hadislerdeki illeti tespit etmede de diğer bir ifadeyle metin tenkidinde de geçerlidir. Ayrıca illetin tespiti kesin delillerle değil, karinelere dayanan zannı galip ile olduğu için bir hadisin muallel olup olmadığında da ihtilaf edilebilmektedir. Bu noktada en sağlıklı yol, hadisin tariklerini, konuyla ilgili görüşleri ve malzemeleri bir bütünlük içerisinde değerlendirmek ve ilmî bir biçimde şahsi kanaati ortaya koymaktır.