Hadis Öğrenim ve Öğretim Adabı

Hadis öğretimi, nübüvvetle birlikte başlamıştır. Bununla birlikte Mekke döneminde hadis öğretimi kurumsallaşmış değildi. Hadis öğretimi kurumsal anlamda Medine döneminde başladı. Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretten sonra inşa ettirdiği Mescid-i Nebevî, Kur’an ve sünnetin öğrenilip öğretildiği bir kurum olarak önemli bir fonksiyon icra ediyordu. Eğitimöğretim faaliyeti Medine’deki diğer küçük mescidlerde de sürdürülüyordu.

Sahabe döneminde hadisler çoğunlukla ezberlenerek muhafaza edilmeye çalışılıyordu. Bazı sahabiler ise Allah Resulü’nün izniyle hadisleri yazarak öğreniyordu. Tabiîn döneminde de hadisler aynı titizlikle korunmaya, artan bir oranda yazı ile kaydedilmeye, hadisin öğrenim ve öğretimiyle ilgili Hz. Peygamber ve ashabın uyguladığı usul devam ettirilmeye çalışılmıştır.

Dönemin meşhur ilim merkezlerinde özellikle mescidlerde ashab çevresinde oluşan hadis halkalarıyla yürütülen hadis öğretimi, tabiîn ve tebe-i tabiîn dönemlerinde aynı şekilde camilerde devam etmiş, daha sonraki dönemlerde medreseler ve Dârulhadislerin (Hadis Fakülteleri) ortaya çıkmasıyla daha sistemli bir hâl almıştır.

Hz. Peygamber (s.a.s.) döneminden itibaren yürütülen hadis öğrenim ve öğretimi, zaman içerisinde belli kuralları beraberinde getirmiştir.

Bu kurallar, hadis hocası ve öğrencisinin uyması gereken manevî kaidelerle hadis eğitim ve öğretiminde uygulanması gerekli teknikleri, bir başka ifadeyle bilimsel ahlak kurallarını ifade etmektedir.

Hadis âlimleri, klasik hadis usûlü kitaplarında “Âdabu’l-muhaddis” ve “Âdâbu tâlibi’l-hadîs” gibi başlıklar açarak konuyu işlemeye çalışmışlar, bazı âlimler ise bu meseleyi müstakil eserlere konu etmişlerdir. Bunların en meşhuru, el-Hatîb el-Bağdâdî’nin (463/1071) el-Câmi‘ li ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘ adlı kitabıdır. İsmail Lütfi Çakan’ın el-Hatîb el-Bağdâdî’ye ait el-Câmi‘ li ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘ adlı eserinin öğrencilerle ilgili kısmını özetlemiştir. Hatib Bağdadi’ye Göre Hadis Öğrenimi adıyla yayımlanmıştır.

Hadis öğrenim ve öğretim âdâbı, konuyla ilgili yazılan kitaplarda genellikle öğrenen (öğrenci) ve öğreten (hoca) açısından iki başlıkta ele alınmış ve hem öğrencinin hem de hocanın uyması gereken kurallar belirlenmiştir.

Hadis öğrencisinin uyması gereken âdâb olarak şunlar zikredilmiştir: İhlas ve iyi niyet sahibi olmak, öğrendiğiyle amel etmek, hadisi ehlinden almaya çalışmak, hocaya saygı göstermek, arkadaşlarına yardımcı olmak, tedrici bir metot takip etmek ve hadis usulüne önem vermek.

Hadis öğrencisi, yukarıda sayılan kurallar dışında şu hususlara da dikkat etmelidir: Öncelikle Kur’ân’ı öğrenmeli, farz ibadetlerle meşgul olmalı, daha sonra hadis yazmaya başlamalıdır. Kur’ân ve sünneti doğru anlamak için Arapça öğrenmelidir. Ayrıca ilim tahsil etmeden önce geçimini sağlayacak bir meslek edinmeli, geliri yoksa ilim talebini bir müddet tehir etmelidir.

Hadis hocasının uyması gereken âdâb olarak da şunlar zikredilmiştir: İhlas ve iyi niyet sahibi olmak, üstün ahlak sahibi olmak, hocalık ehliyetine riayet etmek, bunama hâlinde hocalığı bırakmak, kendisinden daha ehil olanlara öncelik vermek, hadise ve hadis meclisine önem vermek ve eser yazmak ve bilimsel faaliyette bulunmak.

Hadis öğretiminde bu kurallara riayet etmek, hem öğrencinin hem de hocanın görevi olarak kabul edilmiştir.