Hadislerde Çevre Bilinci
Çevre, canlıların yaşamları boyunca ilişkilerini sürdürdükleri ve karşılıklı olarak etkileşim içinde bulundukları biyolojik, fiziki, sosyal, ekonomik ve kültürel ortamdır. Sağlıklı bir çevre için bütün canlıların hukukunun gözetilmesi gerekir.
İslam, çevreyi insana bahşedilen nimetler ve insanın bunlara karşı ödev ve sorumlulukları bakımından ele almaktadır.
Allah Teâlâ içinde bulunduğumuz evrendeki her şeyi kusursuz bir denge ve düzen içinde yaratmıştır. Allah, bu düzen ve ahengin korunması ve yeryüzünün imar ve ıslahı görevini “Allah’ın halifesi” olmak gibi büyük bir şerefe sahip kıldığı insana vermiştir.
Evrendeki bütün varlıkların da lisan-ı halleriyle ibadet ettikleri ve evrendeki her şeyin Allah'ın varlığının ve birliğinin birer delili oldukları kabul edilirler.
Kur'an ve Sünnet, insanın çevresine karşı şefkat ve merhametle muamelede bulunmasının gerekliliğine ve yeryüzünde bulunan canlılara merhamet etmenin Allah'ın merhametini ve mağfiretini celb edeceğini öğretmektedir. Hz. Muhammed’in (sas) söz ve uygulamaları, günümüz çevre sorunlarının çözümü için de referans olabilecek ölçü ve kuralları içermekte ve Müslümanlarda çevre bilincinin oluşmasında önemli bir yer tutmaktadır. Dolayısıyla konu Kur’ân ayetleri ve Hadisler çerçevesinde el alınmaktadır.
Kur’an’da Çevre
Allah Teâlâ içinde bulunduğumuz evrendeki her şeyi kusursuz bir denge ve düzen içinde yaratmıştır. Allah, yeryüzünde düzen ve ahengin korunması ile yeryüzünün imar ve ıslahı görevini “Allah’ın halifesi” olmak gibi büyük bir şerefe sahip kıldığı insana vermiştir. İnsanı halife kıldığını beyan eden Allah Teâlâ, her şeyi insanın emrine müsahhar kıldığını ve insanı yeryüzünün imarıyla görevlendirdiğini vurgulamaktadır.
İnsan yeryüzünün düzen ve ahenginin koruyucusu ve yeryüzünü ıslah edicisi olabildiği gibi yeryüzünün ifsadının da en önemli aktörü olabilmektedir. Tasarruf ve sorumluluğuna verilen bunca güzel nimetin kendisi için bir imtihan vesilesi olduğunun bilincinde olan insan, bu dünyada ıslah edici veya ifsat edici olarak yaptığı olumlu-olumsuz her şeyin hesabını tek tek vereceğini bir an bile unutmamalıdır.
İnsan, Allah tarafından kendisine hizmet için yaratılan her varlığın yaratılışının bir hikmetinin olduğunu ve kâinattaki her şeyin Allah’ın ayeti olduğunu asla unutmamalıdır.
Hadislerde Çevre
Hz. Peygamber, çevreye karşı olumlu ve duyarlı bir tavır geliştirilmesi ve sevginin de göz ardı edilmemesi gerektiğini vurgulamış ve Uhud dağına sevgisini: “Bu bizi seven bir dağdır, biz de onu severiz” (Buhârî, “Meğâzî”, B.27) demek suretiyle dile getirmiştir. Hz. peygamber (sas) Allah’ın emirlerine asi olanların aynı zamanda çevreleri için de yük olduklarını belirtmiştir.
Allah’ın halifesi olma misyonuyla yaratılan insanın, ailesine, akrabalarına, komşularına, ülkesine, bütün insanlığa, yaşadığı doğal çevreye ve hayvanlara karşı bir takım sorumlulukları vardır. Özellikle doğal çevresine ve hayvanlara karşı olan sorumlulukları ayrıca üzerinde durulması gereken konulardır. Bu konularda Hz. Peygamber’in (sas) ortaya koyduğu ölçülerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz:
Çevremizi Temiz tutmalıyız: Temizlik olmak ve çevreyi temiz tutmak imanın bir gereği olarak görülmekte ve mabetlerimizi ve evlerimizi temiz tutmamız emredilmektedir. Ayrıca dinin direği olarak kabul edilen namazın ön şartının, temizlik olması ve temel hadis kaynaklarının tamında “Kitabu’t-Tahâret” adıyla müstakil bir bölümün bulunması, hatta Sünen türü eserlerde ilk bölüm olması, Hz. Peygamber’in Sünneti’nde temizliğin değerini ortaya koyması açısından en önemli göstergelerdendir.
Çevremizi kirletmemeliyiz: İnsanların gölgelendikleri yerleri, , insanların gelip geçtiği su başlarını ve yol güzergâhlarını kirletmenin ve tuvalet ihtiyaçlarının bu yerlerde gidermenin lanete uğramanın sebebi olduğu vurgulanmaktadır. Ayrıca insanların görebilecekleri yerlere tükürmenin de kötü amellerden olduğu belirtilmektedir.
Çevremize karşı dengeli bir tavır geliştirmeliyiz: Tabii kaynaklarımızı israf etmememiz gerektiği vurgulanmaktadır.
Ağaç dikmeli ve etrafımızı yeşillendirmeliyiz: Dikilen ağaçların, açılan su kuyularının, dikilen ağaçların mahsullerinden insanların ve diğer canlıların yedikleri her şeyin sadaka olduğu bilinmeli ve kıyamet kopmaya başlasa bile elde mevcut olan fidanın dikilmesi gerektiği bilincine sahip olunmalıdır.
Hayvanlara karşı merhametli olmalı ve onların hukukunu gözetmeliyiz: İnsanlara hizmet etmek üzere yaratıldıkları ifade edilen hayvanlara karşı, rıfkla, merhametle ve şefkatle muamele edilmesi gerekmektedir. Hz. Peygamber (sas), hayvanlara merhametin kişiyi cennete götüren bir amel olabileceği gibi, hayvanlara eziyet etmenin de cehenneme götüren bir amel olabileceğine dikkat çekmektedir.