Seyrüseferde Haritalama

Harita terimi ve haritacılık; tarihi milat öncesi dönemlere dayanan, günümüzde de gerek teknik ve gerekse sosyal olarak geliştirilmekte olan bir disiplin ve terimdir. Tarih boyunca kurulan medeniyetlerin gelişimi ve tarihsel olarak günümüze aktarımında önemli rol oynamıştır.

“Harita, bir arazi parçasının belli bir projeksiyon sistemine göre küçültülerek belirli ve benzer işaretlerle gösterilmesidir.”

Tarihte bilinen en eski haritalardan birisi Çatalhöyük şehir planı olup M.Ö. 8200 yılında yapıldığı sanılmaktadır. Bu şehir planı, Çatalhöyük’te bir evin duvarına çizilmiş, bulunduktan sonra Ankara’da Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenmektedir.

Ülkemizin tarihi açısından harita kelimesi bizlere Piri Reis’i hatırlatmaktadır. 1517 yılında I. Selim’e 1513 yılında hazırladığı dünya haritasını sunan Piri Reis, 1525 yılında Kanuni Sultan Süleyman’a Akdeniz Kıyı Haritasını sunmuştur. 2013 yılı dünya haritasının 500. yılı dolayısıyla UNESCO etkinlikleri kapsamında İstanbul’da “Piri Reis ve 1513 Dünya Haritası: 500 Yılın Gizemi” başlıklı, bir sergi düzenlenmiştir.

Harita Projeksiyonu: Dünyanın şekli dönel elipsoit olarak tanımlanmakta, yaklaşık olarak küreye benzemektedir. Eğri bir alanın kâğıt gibi düz bir alana geçirilmesi zorluklar içermektedir. Bu yüzey bilgilerinin geometrik ve matematiksel kurallar eşliğinde düzleme geçirilmesi işlemine harita projeksiyonu adı verilir.

Koordinatlar: Bir nokta veya yerin harita üzerin tespit edilmesinde ve harita üzerindeki bir nokta veya yerin bildirilmesinde kullanılan sisteme harita bildirim (referans) sistemi denir. Bildirim sistemleri ya koordinat sistemleri ile aynıdır ya da koordinat sistemlerinden türetilmiştir.

Dünya enlem ve boylamlara bölünerek (paralel, meridyen) konum bilgisi bu enlem ve boylam numaralarına göre verilmektedir. Enlemler 0 ile 90 arasında, boylamlar 0 ile 180 arasında değer alır. Enlemler kuzey ve güneyi temsilen (N, S), boylamlar doğu ve batıyı temsilen (E, W) ile nitelendirilir. Enlem merkezi Ekvator çizgisi, boylam merkezi ise Greenwich üzerinden geçen 0 derece boylamı olarak kabul edilmektedir.

Ölçek: Haritalarda ölçek kısaca küçültme oranını göstermektedir. Pay ve paydadan oluşan ölçek gösteriminde pay 1 değerini alır, payda ise çizilen alanının kaç defa küçültüldüğünü göstermektedir.

Hava Haritaları: Yeryüzü haritalarında yaşanan gelişmeler sonrasında uçuşların başlaması ile pilotlara rehberlik edecek haritalara gereksinim doğmuştur. Yeryüzü şekillerinin detaylı olarak düzleme geçirilmesinden farklı olarak başka ihtiyaçlar duyulan havacılık haritalarında yeni teknikler geliştirilmiş ve haritalar bu yöntem ve tekniklerle üretilmeye başlanılmıştır. Örneğin yeryüzü haritalarında tüm yükseltiler yerde bulunanlar için önemli iken uçucu personel için o bölgedeki en yüksek yükseltinin bilinmesi çoğu zaman yeterli gelmektedir.

Uçakların göklerde yerini almasından önce askerî faaliyetlerde kullanılan balonlar için bu tür haritaların önemini ilk olarak belirten Prusyalı bir subay olan Herrmann Moedebeck (1857-1910) olmuştur.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında geliştirilen radyo seyrüseferi ile aletli uçuş yapılması kabiliyetine erişilmiş ve seyrüseferde kullanılan Büyük Çember (Great Circle) için en uygun projeksiyonların araştırıldığı süreçte Lambert Projeksiyonun kullanılmasına karar verilmiş ve bundan sonraki havacılık haritalarında bu projeksiyonun kullanılması kararına varılmıştır. 1947 yılında ICAO tarafından haritalar için standartlar belirlenerek günümüzde de çoğu kullanılan harita çeşitleri tanımlanmıştır.

Havacılık Haritası Türleri: Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı (ICAO) havacılık haritaları türleri, çeşitli haritaların kullanım amaçları ve açıklamalarını Annex 4- Aeronautical Charts (Havacılık Haritaları) belgesi ile yayımlamıştır.

ICAO uçuşu 6 aşama olarak kabul edip yayımlanacak haritaların da bu aşamalardan hangisi içerisinde yer alacağının belirlenmesi ve ona göre etiketlenmesini istemektedir. Bu aşamalar: Park yerinden kalkış noktasına kadar taksi süreci, belirlenmiş yola girene geçen kalkış ve tırmanma süreci, hava yolu, alçalma, yaklaşma ve pas geçme, iniş ve park yeri için taksi sürecidir.

ICAO tarafından tanımlanan bazı harita türlerine değinmek gerekirse havalimanı mania haritası, havalimanı arazi ve mania haritası, hassas yaklaşma arazi haritası, seyrüsefer yol haritası, saha haritası, standart aletli kalkış haritası, standart aletli iniş haritası, havalimanı/heliport haritası, uçak park haritası olarak sayılabilir.

Havalimanı/Heliport Haritası (AD/Heliport Chart) ICAO zorunluluklarına göre tüm apronları, uçak/helikopter park alanlarını, ışıklandırma, işaretlemeleri, pistleri, taksi yollarını, terminalleri, seyrüsefer yardımcı cihazlarının yerlerini, havalimanı referans noktasını, motor test alanını, hava limanı dahilinde bulunan maniaları göstermelidir. Standart Aletli Kalkış Haritası (SID) ve Standart Aletli İniş Haritası (STAR); SID hava aracının kalkış sonrası uygulayacağı usulleri göstermek için kullanılır. Kalkış aşamasından yol aşamasına kadar olan süreci kapsamaktadır. STAR ise hava aracının uçuş gerçekleştirdiği yoldan yaklaşma aşamasına kadar uygulayacağı usulleri göstermek için kullanılır. Seyrüsefer yol haritası büyük ölçek kullanılarak ülkenin tamamını veya bir kısmını kapsayan, hava yollarını gösteren haritadır. Aletli uçuşlar için kullanılacak olan ATS ve RNAV yolları yanı sıra Yasak (P), Tehlikeli (D) ve Kısıtlı (R) sahalar da harita üzerinde gösterilmektedir.

Dijital Harita: Harita verilerin belirli formatlarda dijital hale getirilmesinin ardından, önceden basılı olarak yapılan kullanılan çeşitli haritalar elektronik formata çevrilmiş ve geliştirilen yeni sistemler ile kullanılmaya başlanılmıştır. Özellikle seyrüsefer aşamasında Hareketli Harita (Moving Map) anlık olarak birçok bilgiye erişimi kolaylaştırmış, planlama aşamasından başlayarak havacılık emniyetini artırmış ve uçuş ekibi üzerindeki iş yükünü azaltmıştır.

ARINC 424 uluslararası olarak belirlenen Seyrüsefer Sistemleri Veri Tabanı Standartı’dır. 132 bit sabit uzunlukta veri sistemini kullanan format havalimanları, heliportlar, pistler, önemli noktalar, hava yolları, SID ve STAR’ları içerebilmektedir.

Elektronik Arazi ve Mania Verisi anlamına gelen eTOD (Electronic Terrain and Obstacle Data) ile dünya yüzeyinde bulunan dağlar, tepeler, vadiler, kalıcı kar kütleleri, yapay yükseltiler uçuş sistemlerine aktarılarak GPWS başta olmak üzere uçuş güvenliği için elzem sistemlerin çalışmasına imkân tanınmaktadır. Özellikle son on yılda gelişerek günümüzde neredeyse tüm hava yollarının kullandığı EFB (Electronic Flight Bag – Elektronik Uçuş Çantası) taşınabilir bir cihaz içerisinde kurulu programlardan oluşmaktadır. Uçuş ekibi veya kabin tarafından farklı amaçlar için kullanılabilir. Uçuş ekibi tarafından kullanılabilen sistem, gerekli kriterleri sağlaması koşulu ile FMS (Flight Management System – Uçuş Yönetim Sistemi) bağlantılı olarak hareketli harita üzerinde gösterim yapabilmektedir.

Eurocontrol projesi olan xNOTAM ile NOTAM'ların kokpitte görüntülenmesi hedeflenilmektedir.