CNS - ATM

Hava taşımacılığı endüstrisi 80'lerden itibaren en hızlı büyüyen sektörlerden birisi olmuştur. Büyümenin artacağını öngören otoriteler artan hava trafiğini yönetmek için yeni yollar araştırmaya koyulmuş ve ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Teşkilatı) önderliğinde çalışmalara başlamıştır. Bu alanda FANS (Future Air Navigation Systems – Gelecek Hava Seyrüsefer Sistemleri) komitesi 1983 yılında oluşturulmuştur.

CNS: Communication – Navigation – Surveillance (Haberleşme – SeyrüseferGözetim/İzleme) kelimelerinin baş harflerinden oluşmaktadır.

ATM: Air Traffic Management (Hava Trafik Yönetimi), uçağın tüm işlem aşamalarında güvenli ve etkin bir şekilde hareket etmesini sağlamak için gerekli hava ve yer temelli fonksiyonların (hava trafik hizmetleri, hava sahası yönetimi ve hava trafik akışı yönetimi) bir araya getirilmesi anlamına gelir.

Haberleşme (Communication): Havacılık haberleşmesi temel olarak CNS/ATM sistemi aracılığıyla havacılık verileri ve mesajlarının kullanıcılar veya otomatik sistemler arasında iletilmesi olarak tanımlanabilir. Geleneksel olarak süregelen haberleşme usullerinden CNS/ATM ile yapılacak geliştirmeler sonrasında bazı değişiklikler beklenmektedir.

Hava – Yer Haberleşmesi: Günümüzde hava – yer haberleşmesi genel olarak VHF bandında yapılmaktadır. Edinme maliyetinin düşüklüğü önemli avantajlarından birisi olarak görülmektedir. Ancak küresel olarak havacılık dili olan İngilizce’ye tüm kullanıcıların hakimiyetinin aynı oranda olmaması özellikle telaffuz veya yanlış anlama kaynaklı hataların olabilmesine yol açmaktadır. CPDLC (Controller Pilot Data Link Communications – Kontrolör Pilot Veri Hattı Haberleşmesi) hava trafik servisleri için tanımlanmış veri hatları üzerinden iletişimin sağlanması ile oluşturulmuş sistemdir. İki yönlü bir sistem olup kontrolör uçağa acil olmayan mesajları bu sistem üzerinden gönderebilir. Gönderilen mesaj uçakta bulunan ekranda görüntülenir. Özellikle seviye, alçalma-tırmanma, uçağa vektör verme, hız ayarlamaları gibi hava trafik düzenlemeleri metin formatında uçağa iletilir.

Yer – Yer Haberleşmesi: Yer yer haberleşmesi genel olarak verilerin istasyonlar arasında iletilmesi ilkesine dayanmaktadır. Özellikle NOTAM Ofisleri, Meteoroloji Ofisleri, Havacılık Bilgi Yönetimi Ofisleri, Hava yolları ve ATS üniteleri tarafından yoğun kullanılırlar. Bu haberleşmede geçmişten itibaren birbirleri ile uyumu sağlamış olarak en çok kullanılan sistem AFTN (Aeronautical Fixed Telecommunication Network – Havacılık Sabit Haberleşme Şebekesi) olmuştur.

Seyrüsefer (Navigation): Hava seyrüseferi, hava aracının başlangıç ve varış noktaları arasında güvenle seyahat edebilmesi için planlama, başlangıç ve varış noktaları arasında hava aracının hareketlerini kontrol etme, kaydetme aşamalarından oluşmaktadır.

RNP: Performansa Dayalı Seyrüsefer (PBN) usulleri altındaki maddelerden olan RNP; uçuşta uçuş rotası ve uçağın anlık pozisyonunun yüksek doğruluk ve hassasiyet ile belirlenmesi ve uçak hareketlerinin bu kriterlere uyması için geliştirilen yöntemdir. RNAV’a benzer olarak geleneksel radyo seyrüsefer yardımcı cihazlarına bağımlı olmadan rota planlaması ve uygulaması yapılan RNP’de performans kriterleri bulunmaktadır.

GNSS: Dünya çapında posizyon ve zamanlama doğruluğunu sağlayan GNSS, hava araçlarındaki alıcılar sayesinde RNP prosedürlerini uçuşun her aşamasında desteklemektedir.

Yaklaşma, İniş ve Kalkış İşlemleri: Zamanla GNSS teknolojisi ve GBAS, SBAS usulleri kullanılarak yapılan işlemler sonucunda hizmet vermekle yükümlü devletler geleneksel radyo seyrüsefer cihazlarının ileride kullanılıp kullanılmayacağını işletme maliyetleri ve yatırım ilkeleri gereğince inceleyeceklerdir. Verimsiz olarak görülen radyo seyrüsefer hizmetleri GBAS ve SBAS sistemlerinin aktif olarak tüm dünyada kullanılır hâle gelmesinin ardından kapatılacaktır. (VOR, DME, ILS gibi)

Gözetim (Surveillance): Gözetim hava trafik üniteleri tarafından hava aracının pozisyonunu belirlemek için kullanılan sistemlerdir.

PSR: PSR kendi ekseni etrafında 360 derece dönüş sağlayarak havaya elektromanyetik dalga gönderme ve hedeften yansıyan dalganın işlenmesi prensibine göre çalışır. Dalganın gidiş-dönüş süresi hesaplanarak pozisyonu bulunur ve radar ekranı üzerinde gösterilir.

SSR: SSR radarı tanımlama için hava aracından kendisine gönderilen bir sinyale ihtiyaç duymaktadır. Uçaktan gelecek tanıtma sinyali sayesinde dost veya düşman uçağı olduğunun tanımlanması hedeflenmiştir. Sistem sorgulayıcı sinyal ile uçağın transponder cihazına ulaşır ve uçak tarafından cevap sinyali ile karşılık verilir. Bu sayede uçağın kimliği, irtifası, konumu ve uçuş yönü edinilebilir.

ADS-B: ADS-B gözlem işleminde kullanılan, uçak tarafından uydulardan alınan veriler aracılığı ile yapılan pozisyon tespitinin yayınlanması ve bir alıcı aracılığıyla edinilmesi ilkesine göre çalışmaktadır. Yayımlanan bilgi hava trafik ünitelerince tıpkı SSR radarında olduğu gibi alınabilir. SSR’nin aksine yerden havaya bir sinyal gönderilmesine gerek duyulmamaktadır. ADS-B sayesinde havadaki diğer araçlara da bu bilgiler iletilebilmektedir.

ATM: Hava Trafik Yönetimi (ATM) hava aracının kalkış noktasından iniş noktasına seyrüseferinde kullandığı havalimanı sahaları, kontrol sahaları, üst geçiş yolları vb. alanlarda Hava Trafik Hizmeti (ATS), Hava Sahası Yönetimi (ASM) ve Hava Trafik Akış Yönetimi (ATFM) dahil olmak üzere verilen hizmetlerin bütünüdür.

Otomasyon: Otomasyon genel olarak üretilen hizmet veya malın insan faktörünün en az veya otomasyon öncesine göre azaltılması prensibine dayanmaktadır. CNS/ATM otomasyonu 1950’li yıllarda veri değişimi ve iletiminde yaşanan gelişmeler ile başlamıştır. Uçuş planları, uçuş emniyet mesajları ve NOTAM’lar bu verilere örnek olarak verilebilir.

ATFM: ATFM, kapasitenin etkin kullanımı için hava sahası ve havalimanı trafiğinin planlanması olarak tanımlanabilir. Avrupa’da hava trafiğinin akışını takip etmek, hava sahası ve hava limanlarının kapasitelerinde kullanımını sağlamak amacı ile CFMU (Central Flow Management Unit, Merkezi Akış Yönetim Birimi) bulunmaktadır. Ülkemizin de dâhil olduğu tüm EUROCONTROL bölgelerinde IFR uçuş planları bu üniteye gönderilmekte böylece havalimanları ve hava trafik kontrol sektörlerinin verimli işleyecek şekilde planlaması yapılmaktadır.