Habercilikte Etik Kurallar, Sorunlar ve Denetim

Medya-Etik-Sosyal Sorumluluk Bağının Tarihsel Gelişimi

XIX. yüzyılın ortalarından itibaren kitlesel özellik kazanmaya başlayan iletişim ortamları, ticari ilişkilerin ve mülkiyet yapısının kapitalist ekonomik düzen içerisinde olgunlaşmasına paralel olarak piyasa koşullarının biçimlendirdiği yeni bir sürece girmiştir. Popüler ve ticari karaktere sahip yazılı-basılı iletişim ortamları biçim, içerik, dağıtım, mülkiyet sahipliği ve okuyucu kitle açısından öncülü konumundaki duyurum kanallarından önemli ölçüde farklılaşmıştır.

Basın Alanındaki Etik Uygulamalar

Basının toplumsal olayları ve sorunları gözeterek haber içerikleri üretmeye başladığı dönemden beri en tartışmalı konu basının haberi kimin için ürettiğidir. Bu temel tartışma basının sorumluluğunun kime karşı olması yönündedir. Basın ve devlet ilişkisinin çok güçlü olduğu 17.yüzyılda sorumluluk iktidara ve devlete yöneliktir. 18.yüzyıldan itibaren burjuvazinin soylu sınıfa karşı güçlenmesi özgürlükçü fikirlerin yayılması ve bu ortamdan beslenen gazetecilerin sorumluluklarını halka karşı olduğu gerçeğini kabullenmesi rasyonel düşüncenin toplum içerisinde daha hızlı yayılmasına neden olmuştur.

Hiyerarşik Sorumluluk: Sorumluluk bilinci habercinin kendisinden başlamaktadır. Çalıştığı kuruma karşı etik ilkelerle bağlı gazeteci hiyerarşik bilinçle hareket eder.

Topluma karşı sorumluluk: Gazeteciliğin temel ilkelerinden biri olan toplumsal sorumluluk hedef kitlenin beklentilerine karşı görevlerini yerine getirmesini ifade etmektedir

Bireysel Sorumluluk: Habercinin kendi kendini denetlediği, iç dünyasında sorumluluklarını sorguladığı süreci ifade etmektedir.

Mesleki Etik İlkeleri ve Kurallarına Yönelik Yaklaşımlar

Bireysel ve hukuksal yaklaşımlar: Habercilik alanında etik ilke ve kuralları hukuk ve özdenetim yöntemiyle gerçekleşir.

Hukuk yoluyla, haber alanında çalışanları disipline etme özgürlük anlayışına ters düşse de yasalar aracılığıyla meslek çalışanları cezai yaptırımlarla karşı karşıya gelebilmektedir. Cezanın niteliğine göre hapis, para ya da hürriyeti bağlayıcı şeklinde olabilmektedir.

Özdenetim yoluyla, mesleki disiplin sağlama yolu etkin bir biçimde kullanılmalıdır. Haber çalışanlarının kendi oto kontrollerini devreye sokarak etik ilke ve kuralları ihlal etmeden, meslek pratiklerini gerçekleştirmeleri çağdaş ve modern toplumların bir gerekliliğidir. 20.yüzyıl sonrası meslek olarak örgütlenme çabasına giren basın çalışanları etik ilkelere yönelik kuralları yeniden biçimlendirmişlerdir. Kurumsallaşmaya yönelik hamleler bu dönemde gerçekleşmiştir.

Doğruluk Kuralı: haberin doğru olarak sunulması meslek çalışanlarının görev bilincinin yansımasıdır. Özellikle haber içerikli yazınsal türlerde doğruluk ilkesi öne çıkan en önemli unsurdur. Doğru haber gazetecinin meslek ilkelerine bağlılığının bir kanıtıdır. Doğruluk gösteriş ve abartıdan çok basit açık ve anlaşılır olmayı gerektirir.

Doğru Haberin Unsurları

Dürüstlük ve haberde gerçeklik: Haberin doğası gereği tüm arayış gerçeğin kendisi olmalıdır. Dürüstlüğün en önemli göstergesi güveni sağlayacak nitelikte olmasıdır. Toplumsal uzlaşı işin güven bir gerekliliktir.

Nesnellik ve Tarafsızlık: Mesleki etik kural ve davranışlardan biri de nesnellik ve tarafsızlık ilkesidir. Tarafsızlık tek yönlü bir tutum ve davranış kalıbı değildir. Muhabirlerin, kameramanların, olaylara yaklaşımları tarafsızlık ve nesnelliğin dengelenmesini zorlayan bir durumdur. Haber üretiminde, yayımında tarafsızlık ilkesi ulaşılması gereken bir aşamadır. Mevcut mesleki örgütlerde bu konuyla ilgili tartışmalar sürmektedir. Tarafsızlığın ölçütlerinden biri haber çalışanlarının kişisel fikirlerinin haberde yer almamasıdır. Haberin yayına sunulmasına kadar geçen tüm editöryal süreçlerde haberin nesnelliğini bozacak unsurlara yer verilmemesi gerekir.

Haberde Dezenformasyon: İşlevleri gereği kitle iletişim araçları, çoğulcu demokrasilerde halk adına kamu denetçiliği görevini de üstlenirler. Kamuoyunun doğru bir biçimde bilgilendirilmesi, habercilerin temel görevleri arasında ilk sıradadır. İzleyici, okuyucu, dinleyici kitlelerini doğru ve objektif bir biçimde bilgilendirmeleri gerekmektedir. Buna karşın günümüzde medya çalışanları çeşitli nedenlerden ötürü bu işlevlerinden uzaklaşarak halkın doğru bilgilendirilmesini engellemektedirler. Toplumu yanlış bilgilendirmek çok yönlü bir mekanizmadır bu nedenle birçok nedeni vardır.

Basın Meslek İlkeleri ve Denetçi Kuruluşlar

Gazetecilik mesleği 20. Yüzyılın başından itibaren toplum tarafından da itibar görmeye başlamış ve önemli bir meslek olarak kabul edilmiştir. Kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması neticesinde bu alanda çalışan sayısı hızla artmıştır. Sahada çalışanların sayısını artması mesleki uygulamalara yönelik bazı sorunları da beraberinde getirmiştir. Bu nedenle çeşitli meslek örgütleri oluşturularak çalışanlara yönelik bazı kurallar oluşturulmuştur. Bu kurallar anayasa maddeleri, ceza yasaları, basınla ilgili cezalar, basın yasaları, meslek onuru kuralları, etik kodlar, ahlaki kurallar şeklinde sıralanabilir. Meslek çalışanlarına genel ve ortak çalışma prensiplerini oluşturan bu kurallar temelde üç işlevi yerine getirmek için hazırlanmıştır.

Basın Konseyleri ve Ombudsmanlık

20. yüzyılın başından itibaren iletişim teknolojilerindeki gelişmeler iletişim alanıyla ilgili her türlü mesleki alanı da düzenlemeyi zorunlu hale getirmiştir. Bu alanda özellikle halka bilgi ve haber içeriği sağlayan çalışanların iş pratiklerini düzenleyen ve denetleyen yasalara ve kurumlara ihtiyaç duyulmuştur. Mesleki kodların ilk ilkeleri demokrasilerindeki gelişmelere paralel olarak öncelikle batıda şekillendiği görülmektedir. Amerika’da 1923 yılında Amerikan Gazete Editörleri Cemiyeti’nin yayımladığı metin ilk ilkeler dizesi olarak kabul edilmektedir. Bu belgeyi 1929 tarihli Pan Amerikan Basın Konferansı’nın belirlediği genel kurallar metni takip etmiştir. Avrupa’da ise 1954 yılında Bordeux Bildirgesi, 1971 Münih bildirgesi ve 1993 yılında Avrupa Konseyi’nde hazırlanan metin, yayıncılık alanını düzenleyen içeriklerdir.

Ombudsmanlık

Ombudsman, şikâyetleri ve bir takım teşebbüsleri ele alıp değerlendiren ve bunlara her iki taraf için de tatmin edici çözümler bulan kişi olarak tanımlanmaktadır. Kelime kökeni açısından İsveççe ‘de “arabulucu” anlamına gelen ‘ombuds’ ve “kişi” anlamına gelen ‘man’ kelimelerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Kısaca aracı kişi anlamına gelmektedir. Kitle iletişim araçlarının sayısının artması yayıncılık alanında mesleki pratiklerin de sorgulanmasına yol açmıştır. Bu nedenle medya sektörü kendi kendini denetleyebilecek, otokontrol bir yapıya ihtiyaç duymuştur.