Araştırmacı/Soruşturmacı Habercilik

Öteden beri insanların/toplumların haberdar olma/bilme ihtiyacını karşılamak için gazeteler ve gazeteciler bütün mesailerini “haber” değeri taşıyan olayları/durumları öğrenmeye, öğrendiklerini belirli bir formata uygun olarak yazmaya, sonra da yaymaya harcamıştır. Günümüzde de haberleşme/iletişim dünyasında bu yöndeki çabalar sürmektedir. Çabalara ve gelişmelere paralel olarak gazetecilik de zamanla uzmanlaşmaya doığru ilerlemiştir.

Gazeteciliğin uzmanlık alanlarından biri “araştırmacı gazetecilik”tir. Aslında “araştırmacı” gazeteciliğin/haberciliğin ayrı bir alan olarak ortaya çıkması/benimsenmesi, araştırma olgusunun gazetecilikte/habercilikte zaten bulunması gerektiği, gazeteciliğin doğasının araştırmayı gerektirdiği göz önünde bulundurulunca çok da analmlı olmamaktadır.

Araştırma, habere ulaşmanın ve yazmanın en önemli faktörüdür. Herkesin gözü önünde meydana gelmiş sıradan bir olayın, rutin gelişmenin (trafik kazası, yürüyüş, sokak kavgası vs.) habere dönüştürülmesi sürecinde dahi araştırma ve soruşturma gerekir.

Araştırma/soruşturma süreci zorlu, uzun ve yorucu olduğu için gazetecilik etkinliklerinin hepsinden daha değerli, önemli ve doğurduğu sonuçlar bakımından en etkilisidir. Bu tür haberleri cesur, becerikli, usta ve çalışkan gazeteciler yapabilir.

Araştırma/soruşturma haberinin tanımı şöyledir: Kasıtlı olarak gizlenmiş, gizli kalması için yasal, idari ve/veya pratik önlemler alınmış, gizli kalmasından kamunun siyasal, sosyal, ekonomik zararlar gördüğü birtakım gerçeklerin gün ışığına çıkarılması, neden olduğu zararların giderilmesi amacına yönelik haberlere araştırma/soruşturma haberi, bu amaçla yapılan habercilik faaliyetine araştırmacı/soruşturmacı gazetecilik denir.

Gazeteciliğin köklü bir geçmişi bulunan Avrupa ülkeleri ile Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD), araştırmacı/soruşturmacı haberciliğin önemli ve sonuçları bakımından etkili örnekleri bir hayli fazladır.

Benjamin Harris (1673-1716) ile James Franklin (1697-1735), ABD’nin ilk dönem araştırmacı gazetecileri ve yayıncılarıdır.

ABD’de 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında da iktidar çevrelerini rahatsız ettiği için “muckraker” olarak nitelenen/aşağılanan araştırmacı/soruşturmacı gazeteciler bulunuyordu.

1960’lı ve 1970’li yıllar ABD’de birkaç önemli araştırma haberinin çok etkili sonuçlar verdiği bir dönem oldu. The Washington Post muhabiri Bob Woodward ve Carl Bernstein, Watergate skandalını ortaya çıkardı. 1971’de Vietnam savaşı sırasındaki yazışmaları/belgeleri yayımlayan The New York Times ve The Washington Post gazeteleri, yönetimin halka yalan söylediğini göstermiştir.

Fransa’da araştırmacı gazetecilik 1980’lerden sonra gelişmiş; günün olaylarını takiple yetinmeyen Fransız gazeteciler, aynı zamanda sorgulayan, inceleyen, bağları çözümleyen, üst düzey siyasetçi ve yöneticileri rahatsız eden haberler yapmıştır.

Günter Wallraff Almanya’nın en önemli araştırmacı gazetecilerinden biridir. 1970-1990 döneminde yaptığı haberlerle ünlenen Wallraff, bir psikiyatri kliniğinde alkol bağımlısı, evsiz birisi, ev arayan bir öğrenci veya Amerikan ordusuna napalm bombası satmaya çalışan birisi gibi çeşitli kılıklara girerek röportajlar gerçekleştirmiş ve oldukça popüler olmuştur. Wallraff’ın takma isimlerle kendini gizleyerek araştırma haberi yapma yöntemi literatüre "wallraffing" olarak yerleşmiştir.

Alman gazeteci Jürgen Roth (1945 - 2017) ise kariyeri boyunca yoksulluk, yolsuzluk ve çeşitli ülkelerde karşılaştığı diğer sorunlarla ilgili haberlere imza atmıştır.

Almanya’da güçlü haber dergileri de bulunmaktadır. Der Spiegel, Stern ve Focus en bilinen dergilerdir.

Türkiye’de 1970’li yılların ikinci yarısında araştırmacı gazeteciliğin ilk örneklerini ortaya çıktı. Uğur Mumcu özellikle siyasal alandaki araştırmaları ve haberleriyle bu alanın öncüsü olmuştur. Mumcu’nun Altan Öymen’le birlikte hazırladığı “mobilya ve hayali ihracat dosyası” bu alanda ilk örnek sayılmaktadır. Türkiye’deki diğer başarılı araştırmacı gazeteciler Uğur Dündar, Mehmet Ali Birand, Savaş Ay’dır.

Araştırma haberi diğer haberlerden daha önemli ve daha etkilidir. Rutin haberler görüneni aktarır; toplumsal yapı ve yaşam içindeki pek çok olay ve olgunun, görüldüğü gibi olmadığıyla ilgilenmez.

“Özel haber” ve "atlatma haber" de gazeteciliğin önemli işleridir; ancak araştırma/soruşturma haberi, kadar önemli ve değerli değildir.

Araştırma/soruşturma haberi gizlenen-saklanan olayları ortaya çıkarmayı hedefler; zor ve uzun bir süreç gerektirir; bu bakımdan diğerlerinden daha değerlidir.

Araştırmacı gazeteci haber konusu olabilecek olay ve olguları derinlemesine incelemelidir. Araştırmacı/soruşturmacı haberci kuşkucu olmalıdır. Titiz olmalıdır. Habere ulaşmak için kişiliği ve geçmişi ile haber kaynaklarına güven vermelidir. Arşivleme oluşturmayı, bunlardan yararlanmayı ve belgeleri incelemeyi becerebilmelidir.

Araştırma/soruşturma haberi için konular bir hayli fazladır. İnsanı/toplumu ilgilendiren her şey araştırma haberinin konusu olabilir. Bu bakımdan konular sonsuz gibidir. Haberleştirilmesi durumunda kişi ve kurumları rahatsız edecek olaylar, bu tür haberciliğin konuları arasında ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Kamu görevlilerinin, üst düzey bürokratların ve politikacıların faaliyetleri araştırılmaya değerdir. Yerel politikacı ve yöneticilerin işleri ve davranışları da de araştırma haber olacak önemdedir. İnsanların sağlığı ve parası çok önemlidir; bu iki konuya ilişkin söyleyecek sözleri, yakınacak dertleri/şikâyetleri her zaman bulunur.

Araştırma haberi yaparken planlı çalışmak şarttır. Plan üç aşamadan oluşur: Konunun belirlenmesi, Araştırmanın yürütülmesi, Haberin yazımı.

Haber araştırması/çalışması sürecinde gözlem en önemli tekniklerden biri olmalıdır. Katılımcı/içerden gözlem ve dışarıdan gözlem diye iki tür gözlemden bahsedilebilir.

Haber konusu araştırılırken görüşme tekniği kullanılarak da bilgiler derlenir. En önemli ve etkili görüşme tekniği yüz yüze görüşmedir. Görüşme sırasında soru sormak hassas ve beceri/deneyim gerektiren bir durumdur. Karşıdaki kişiyi incitmeden ama cevaplardan da vaz geçmeden soruları yöneltmek ve gerçekleri ortaya çıkarmaya çalışmak önemlidir.

Araştırma/soruşturma haberi yazılırken birkaç haber yazım tekniği kullanılabilir. Kullanılacak teknik, haberin konusuna göre farklılık gösterebilir.

Araştırma haberi birçok unsuru içermek zorunda olduğu için uzun metinlerden oluşur. Bu bakımdan bu tür haberlerin yazımında daha özenli davranmak, açık, net, anlaşılır ifadeler kullanırken aynı zamanda kolay okunur olmasına da dikkat etmek gerekir.

“Ters piramit” tekniği kısa haberlerde kullanılabilir ancak araştırma/soruşturma haberleri çok karmaşık olayları ortaya koyma iddiasında olan bir haber türü olarak daha dengeli bir şekilde aktarılmak durumundadır.

Konuşmaların aktarımında hem direkt, hem dolaylı aktarım tekniği hem de ‘- e göre’ kalıbı kullanılmalıdır.