Gündelik Yaşamın Yapılaşması: Anthony Giddens

Sosyolojik gelenek içinde sosyal yapıyı merkeze alan anlayışlar bireysel eylemleri ihmal ederek, makro düzeydeki büyük ölçekli olgulara yönelmişlerdir.

Fail ya da eylem merkezli sosyoloji anlayışları ise mikro düzeydeki bireysel eylemelere odaklanarak yapısal koşulların bireyler üzerindeki etkilerini pek fazla hesaba katmamışlardır.

Sosyolojik gelenekteki bu durum, sosyolojide sosyal dünyayı kavrama konusunda iki farklı yönelim ve bu durumu tanımlayan yapı-fail ikiliği problemini doğurmuştur.

Anthony Giddens, başından beri, değişen dünyayı ve modernliğin kurumlarını daha anlaşılır hâle getirmek için, öncelikle sosyolojinin problemli doğasını ve mantığını çözümlemek gerektiğini düşünmektedir. Onun amacı özellikle, klâsik ve çağdaş sosyoloji teorilerinin ihmal edilen yönleri ve içerdikleri eksiklikler bağlamında tekrar gözden geçirmektir.

Giddens işe sosyolojideki temel problemlerinin kaynağı olarak gördüğü yapıfail, makro-mikro tazındaki ikiliklerle ilişkili problemlerden başlamaktadır.

Yapılaşma Teorisi: Giddens, yapılaşma terimini ilk kez, 1976’da Sosyolojik Yöntemin Yeni Kuralları adlı çalışmasında kullanmıştır.

Bu anlamda yapılaşma teorisi, klasik ve çağdaş sosyoloji geleneklerini yapıfail ikiliği temelinde eleştirel bir değerlendirmeden geçirilip, eksiklik ve yetersizliklerin elemine edildiği yeni bir bakış açısı kazandırma girişimidir.

Yapılaşma teorisi, Durkheim, Parsons ve Althusser’inki gibi yapısalcı ve işlevselci yaklaşımların yetersizliklerini aşıp, sosyal aktörleri ne yaptıkları hakkında fikir sahibi olan etkin eyleyenler olarak yeniden tanımlama çabasında olan toplumsal bir ontolojidir.

Yapılaşma teorisi “her toplumsal aktör, üyesi olduğu toplumun yeniden üretilmesinin koşulları hakkında büyük ölçüde bilgi sahibidir” görüşünden hareket etmektedir.

Bilgili failler olarak aktörler, sosyal pratikler aracılığıyla, toplumun üretilmesine ve yeniden üretilmesine doğrudan katılmaktadırlar. Toplum artık sadece bireysel aktörlerin bir toplamı değildir, tüm toplumsal hayat aktif bir icradır.

Yapılaşma teorisi kapsamında Giddens, eylem kavramını, insanî davranışın “kapasitesi” ve “bilinebilirliği” olarak iki unsur etrafında tanımlar. Bunlardan ilki olan, eylemin dönüştürme kapasitesidir.

Bireyler ya da failler başka türlü eylemde bulunma yeteneğine sahiptirler.

Eylemle ilgili ikinci terim ise, bilinebilirlik ya da sosyal aktörlerin bilgili olma durumuyla bağlantılıdır. Giddens’ın düşüncesinde bilinebilirlik, toplumun üyelerinin toplum ve toplum içindeki etkinliklerinin şartları hakkında bildikleri şeylerin tamamıdır.

Eylemin hem kapasitesi hem de bilinebilirlik özelliği, yapılaşma teorisinin temel terimi olan sosyal pratiklerin oluşumunu belirleyen iki ana unsurdur.

Yapılaşma teorisinde toplumsal yapılar ise, bireysel aktörlerin etkileşiminin bir sonucudurlar ve kurallardan ve kaynaklardan oluşurlar.

Giddens kuralları, sosyal yaşamda nasıl yürüyüp gidileceğini bildiren formüller ve işlemler olarak görmektedir. Kaynaklar, “gücün uygulandığı iletişim araçları” olarak da nitelenebilir.

Bir sistem, eyleyenler arasında düzenli sosyal pratikler olarak düzenlenip yeniden üretilmiş iliş-kilere karşılık gelmektedir.

Yapının ikiliği kavramı, sosyal sistemlerin üretimiyle sosyal etkileşimin üretimi arasında bağ kurmaktadır.

Kurallar ve kaynakları içeren yapısal özellikler olarak yapı, hem olanak veren hem de kısıtlayandır. Yapının ikiliği kavramına göre, sosyal sistemlerin yapısal özellikleri, yinelenir biçimde düzenlendikleri pratiklerin hem aracı hem de sonucudur. Toplum, hem insanî eylemler tarafından biçimlenen hem de yapısal belirleyicilerin etkili olduğu yapılaşma sürecinin bir ürünüdür.

Sosyal pratikler, insanın yinelenir bir özellik gösteren sosyal etkinliklerine ve toplumun yeniden üretilmesinde etkili olan açıklayıcı ilişki biçimlerine karşılık gelmektedir. Bu çerçevede; sosyal yaşam, sosyal pratiklerden meydana gelir.

Sosyal pratikler insanları, yapıları gerçekleştiren ve somutlaştıran aktörler olarak inşa ederler.

Gündelik yaşam zaman-uzam boyunca düzenli pratikler olarak organize olmuş, aktörler veya kollektiviteler arasındaki yeniden üretilmiş ilişkilerden oluşur.

Giddens’a göre sosyal pratiklerle gündelik yaşamın üretilmesinde bireylerin amaçlı ve niyetli eylemlerinin doğrudan etkisi vardır.

Bireyin eylemde bulunma temeli bilinç düzeyinde üç bölümden oluşmuştur: Usavurmaya dayalı bilinç, pratik bilinç ve bilinçdışı.

Giddens’ın aktöre yüklediği ve gündelik yaşamın anlaşılmasında oldukça önemli niteliklerden biri de, ontolojik güvenlik kavramıdır. Bireyler olumsuz duyguların üstesinden ancak güven duygusuyla gelebilir.

Rutin, gündelik yaşamda bireyler tarafından gerçekleştirilen eylemlerin kendi kendini yineler olma niteliğidir. Yinelenir olma niteliği, toplumun yeniden üretiminin temelini oluşturmaktadır.

Rutinin en önemli özelliği düzeni ve istikrarı temsil etmesidir. İnsan sürekli bir düzen arayışı içindedir. Düzen, insan için vazgeçilmezdir.

Ontolojik ya da varoluşsal güvenlik, istikrarı temsil eden rutinler aracılığıyla temin edilmektedir.

Düşünümsellik, bireylerin kendi eylemleri, ilişkileri, koşulları ve düşünceleri hakkında bilinçli olma durumunu, yani kendileri üzerinde düşünebilme kapasitelerini anlatmaktadır.

Modernliğin düşünümselliği, bu bağlamda, bireylere gündelik yaşamda nasıl yürüyüp gidileceğinin bilgisini vermektedir.

Giddens'a göre, bugün içinde yaşadığımız dönem, geleneğin çözüldüğü, düşünümsel modernliğin gelişmiş biçimlerinin yaşamımızı yeniden şekillendirdiği, imal edilmiş belirsizlik ve risklerin çevremizi sardığı, kısacası, modernliğin radikalleştiği bir dönemdir.