Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku

Matbaanın icadı ve yaygınlaşması ile öncelikle yayımcıların, ardından eser sahiplerinin emek ve yatırımlarından doğan haklarının olduğu ve bunların gözetilmesi gerektiği fikri ortaya çıkmıştır. Dünya çapındaki keşifler, ticari faaliyetler, bilimsel ve teknolojik atılımlar ile iletişimin yayılması gibi gelişmeler; fikir ve sanat eserlerinin uluslar üstü düzenlemelerle koruma altına alınması gerekliliğini doğurmuştur.

1700’lü yıllardan başlayan fikri mülkiyet hakları kavramı ve bu hakların korunmasına dair düzenlemeler bugün artık dünya çapında uluslararası anlaşmalar ve kuruluşlar tarafından yürütülmektedir. Fikri mülkiyetin korunması; eser sahiplerine ve icracı, yapımcı, yayıncı gibi bağlantılı hak sahiplerine belli başlı mali ve manevi haklarının teslim edilmesi anlamına gelmektedir.

Fikir ve sanat eserlerinin koruma altına alınması ile hem bireysel hem de toplumsal anlamda pek çok fayda sağlanmaktadır. Bireysel açıdan bakıldığında hak sahipleri emeklerinin maddi ve manevi yönden karşılığını alabilmekte, bu sayede entelektüel üretimlerini devam ettirmektedir. Toplumsal açıdan bakıldığında ise ifade özgürlüğü, demokrasi, yaratıcılık, inovasyon gibi pek çok unsurun desteklenmesi ve kültürel zenginliğin çoğalması ile üretim ve istihdamın artması vesilesiyle ekonomik yönden de gelişmenin sağlanması söz konusudur. Dolayısıyla fikir ve sanat eserlerinin korunması sadece hak sahiplerini değil tüm toplumu ilgilendiren bir meseledir.

Ülkemizde 1952 yılında yürürlüğe giren 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile fikir ve sanat eserleri ile bunların hak sahiplerinin mali ve manevi hakları koruma altına alınmıştır. Türkiye, aynı zamanda uluslararası pek çok örgüt ve sözleşmenin de tarafı olarak fikri mülkiyetin korunmasına uluslararası düzeyde katkı sağlamaktadır.

Altı bölümden oluşan 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu; fikir ve sanat eserlerini, eser sahipliğini, eser sahiplerinin mali ve manevi haklarını, meslek birliklerinin kurulma şartlarını ve fikri mülkiyet haklarının hukuki ve cezai unsurlarını tanımlamakta ve düzenlemektedir. Hem ulusal hem de uluslararası düzlemde, fikri mülkiyetin korunması oldukça katı hükümlerle güvence altına alınmıştır. Bu katı hükümlerin kimi zaman çeşitli özgürlüklere ket vurduğu ya da kültürel zenginleşmeyi engellediği yönünde tartışmalar mevcuttur. Bu tartışmaların ışığında fikri mülkiyeti sınırlandırmak üzere iki önemli düşünce öne çıkmaktadır.

Dürüst kullanım düşüncesine göre; herhangi bir eserin, sahibinin rızası olmaksızın haber, eğitim, yorum, eleştiri ve araştırma amaçlı kullanımı suç teşkil etmemelidir. Kullanıcı herhangi bir şekilde ticari fayda elde etmediği sürece eserleri dilediği gibi kullanmakta özgür olmalıdır.

Diğer önemli düşünce akımı ise günümüz teknolojisinin ışığında şekillenmiştir. Bir eser, internet sayfası gibi kamusal bir alan vasıtasıyla umuma arz edilen ve iletilen eserler, aksi belirtilmediği takdirde, herkesin kullanımına açık olmalıdır ve hak sahipleri bu kullanımların suç teşkil etmeyeceğine dair zımnen onay vermiş sayılmalıdır.

Bilgisayar ve İnternetin yaygın olarak kullanılmaya başlamasıyla, fikrî hakların korunmasında, yeni yöntemlere ihtiyaç duyulmuş; 90’lı yıllardan itibaren dijital ortamlara yönelik pek çok uluslararası sözleşme ve düzenleme yapılmıştır.

İnternetin yayılımı ve hızı gibi, doğasından kaynaklanan sebeplerle fikri mülkiyetin ve hak ihlallerinin takip edilmesi oldukça zordur. Öte yandan ifade özgürlüğü noktasında da internetin sınırlandırılması doğru bir yaklaşım olmamaktadır.

Dijital mecralar bugünün dünyasının önemli değerleri olan yaratıcılık ve özgürlükleri destekler nitelikte olsa da; hak sahipleri bakımından mali ve manevi kazanımları noktasında çeşitli dezavantajları da beraberinde getirmektedir. Dolayısıyla; İnternetin evrenselliği de göz önüne alınarak, fikri mülkiyet ve dijital mecraların birlikteliği uluslar üstü bir düzlemde şekillendirilmelidir.