Gelirler ve Giderler

İşletmelerde önemli hedeflerden biri kâr elde etmektir. Zira uzun dönemde kâr edemeyen firmalar hayatta kalamazlar. İşletmelerin dönem içinde hem ana faaliyetleriyle ilgili gelir ve giderleri hem de ana faaliyetleri dışında gelir ve giderleri olur. Gelirlerin en önemlisi satışlardır. Bütün gelir hesapları, niteliği gereği alacaklı tarafa yazılırlar. Dönemsellik ilkesi gereği, dönem içinde gerçekleştiği hâlde tahsil edilmemiş olan gelirler, gelir tahakkukları hesabına kaydedilirler.

İşletmeler, dönem içinde faaliyetleriyle ilgili pek çok işlem yapar, ticari mal alır, borçlanır, elindeki malları satar, alacaklı olur, alacaklarını tahsil eder ve sonuçta ya kâr eder yada zarar eder. Bu faaliyetler, hem işletmenin aktif tarafındaki varlıklarında değişikliğe neden olur hem de pasifteki kalemlerde değişikliğe neden olur. Pasifteki bu değişiklikler, eğer pozitif ise yani sonuçta kâr elde edilmişse özsermayeyi artırır, eğer zarar ise öz sermayeyi azaltır.

İşletmeler, dönem içinde faaliyetlerini sürdürürken bazı giderlere katlanırlar ve gelir elde ederler. Bu gelir ve gider niteliğinde işlemler gelir tablosu hesaplarına kaydedilir. Bunlar 6 koduyla başlayan hesaplardır.

Bütün gider hesapları da kendi özellikleri gereği borçlu tarafa yazılırlar. Giderleri, ana başlıklarıyla satışların maliyeti, faaliyet giderleri, diğer olağan gider ve zararlar, finansman giderleri, olağan dışı giderler şeklinde sıralayabiliriz. Bunlardan faaliyet giderleri ve finansman gideri 7/A, 7/B seçeneğine göre 7 ile başlayan hesaplara kaydedilirler. Dönem içinde tahakkuk etmiş ancak henüz ödemesi yapılmamış Aralık ayı giderleri (elektrik, su, telefon, doğal gaz gibi), tahakkuk yoluyla tahakkuk hesabına kaydedilirler.

Bir işletmenin gelirleri, hem ana faaliyetinden hem de ana faaliyeti dışından elde edilebilir. Her ikisinin toplamına ise gelir denir. Gelirler, sermayede artışa neden olurlar. Diğer bir ifadeyle gelir; işletmelerin ana faaliyetlerinden ve ana faaliyetleri dışından elde ettikleri brüt toplam tutardır. İşletmenin satışları, ana gelir kaynağıdır. İşletmenin boş bir deposunu kiraya vermesi ise ana faaliyet; dışında gelir örneğidir.

Kira gelirinde kiraya veren tüzel kişi (şirket) ise hesaplanan KDV dikkate alınmalıdır. Gerçek kişi ise KDV hesaplanmaz, gelir vergisi (stopaj) hesaplanıp kesilir.

Gelirlerin de dönemsellik prensibine göre dönem sonunda gerçekleşen kısımlarının tespit edilmesi ve gelecek dönemlere ait kısımlarının 380 gelecek aylara ait gelirler veya 480 gelecek yıllara ait gelirler hesaplarına aktarılması gerekir.

Tek düzen muhasebe sisteminde, gelir tablosunda işletmenin mal ve hizmet arzı ile ilgili masraf ve maliyetleri dışında yer alan giderler; faaliyet giderleri, diğer faaliyetlerden doğan olağan gider ve zararlar, finansman giderleri, olağandışı gider ve zararlar olarak gruplandırılmıştır. Faaliyet giderleri üç alt başlığa ayrılır. Bunlar;

• Araştırma ve Geliştirme Giderleri,
• Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri,
• Genel Yönetim Giderlerdir.

Tek düzen muhasebe sisteminde gider hesapları 7-A ve 7-B'ye göre sınıflandırılabilmektedir. 7-A'ya göre maliyet ve gider hesapları fonksiyonel ayrıma tabi tutulmuştur. 7-B de ise giderler, gider çeşitlerine göre ayrıma tabi tutulmuştur.

Örneğin 7/A'ya göre genel yönetim giderleri içinde yer alan idari personel ücretleri, kira, elektrik, yakıt, kırtasiye gibi masraflar 7/B'de gider çeşitlerine göre farklı hesaplar altında toplanacaktır. İdari personel ücretleri 792 kodlu hesapta; kira, elektrik, yakıt gibi masraflar 793 kodlu hesapta; kırtasiye giderleri 794 kodlu hesapta yer alacaktır.

Dönem sonunda gelir tablosu düzenlenirken de giderler gelir tablosunda fonksiyonel ayrıma göre yer aldığından giderlerin 7/B'ye göre muhasebeleştirilmesi durumunda, bunların tekrar fonksiyonel ayırıma tabi tutulması gerekecektir.

Dönemsellik kavramı gereği ticari, sınai ve zirai kazanç sahipleri elde ettikleri gelir ve giderlerini ait oldukları dönem itibarıyla karşılaştırarak kâr veya zararlarını belirlerler. Gelecek dönemlerle ilgili olmakla beraber peşin ödenmiş giderler, 180 gelecek aylara ait giderler veya 280 gelecek yıllara ait giderler hesabına yazılırlar.

İşletmenin gerek yatırım gerekse işletme sermayesi ihtiyacını karşılamak üzere yaptığı kısa ve uzun vadeli borçlanmaların faiz, komisyon ve kur farklarının izlendiği hesap, 780 finansman giderleri hesabıdır.