Öz Kaynaklar

Öz kaynaklar, işletme sahip ya da ortaklarının başlangıçta işletmeye koyduğu sermaye ile başlar. Zamanla bu sermayenin alt hesaplarında, işletmede oluşan kâr yedekleri ve sermaye yedekleri oluşur, bir birikim olur. Bunun toplamından -varsa- dönem zararı düşülür ve öz sermayeye ulaşılır.

Öz kaynakları, temel muhasebe denklemiyle hesaplayacak olursak: Varlıklar + Alacaklar = Borçlar + Öz kaynaklar

Öz kaynaklar ise; [(Varlıklar + Alacaklar) – (Borçlar)] = denklemi ile hesaplanabilir. Burada elde edilen sonuç bir işletmenin öz kaynak toplamıdır. Sermaye şirketleri yasal olarak, her yıl kârlarının %5’ini 1. tertip yedek akçe olarak ayırmalıdırlar. Bunun üst sınırı ödenmiş sermayenin (1/5) yani % 20’sidir. 2. tertip yedek akçe ise genel kurulun, ortaklara dağıtmaya karar verdiği kârın %10’udur.

Sermaye yedekleri, zaman içinde şirketin piyasa payı, pazar ağı, kazançlılığı, mali yapısı gibi unsurlarla değişime uğrar.

Tek şahıs işletmelerinde; sahip tek olduğundan sermaye taahhüdü olmadığından sahibinin firmaya koyduğu sermaye, ödenmiş sermaye olmaktadır. Şirketlerde ödenmiş sermaye, ortakların taahhüt ettikleri sermaye tutarından ödedikleri kısmı gösterir.

Bazen işletmelerin kullandıkları sermaye, iş hacmine oranla fazla olabilir. Bu durumda sermaye azaltımı yapılır. Sermaye azaltımında da ana sözleşme değişikliğinden başlayıp Ticaret Sicili Gazetesi'nde yayınına kadar bürokrasi işlemi yapılır ve sermaye azaltılabilir.

Bir firmada, geçmiş faaliyet dönemlerinde ortaya çıkmış ve işletme sahibine veya ortaklarına dağıtılmamış olan kârın, ilgili yedek hesaplarına alınmayan kısmı 01 Ocak tarihinde 570 geçmiş yıllar kârları hesabının alacağına aktarılır. Eğer firmanın geçmiş faaliyet dönemlerinde net zararı varsa 01 Ocak tarihinde 591 dönem net zararı hesabı, 580 geçmiş yıllar zararları hesabına aktarılarak 591 nolu hesap kapatılmış olur.

Dönem kârı üzerinden hesaplanan gelir ve kurumlar vergileri, diğer vergi ile kesintiler ve benzeri diğer yükümlülükler için ayrılan karşılıklar bu hesapta gösterilir. Yıl içinde peşin veya stopaj yolu ile ödenen vergilerin toplamı, yıl sonunda hesaplanıp tahakkuk eden yıllık vergilerden düşülür, kalan kısmı ödenir.

Ticaret siciline tescil edilmiş olan sermaye tutarı, 500 sermaye hesabında ve taahhüt edilmiş ancak henüz ortaklarca ödenmemiş olan sermaye, 501 ödenmemiş sermaye hesabının borcunda takip edilir. Ödenmemiş sermaye hesabı, sermaye şirketlerinde kullanılır. Şahıs işletmelerinde ise sadece 500 sermaye hesabı kullanılır.

Dönemdeki sermaye hareketleri ile ortaya çıkan ve firmada bırakılan tutarların izlendiği hesaplar bu grupta bulunur. 52 koduyla başlayan sermaye yedekleri hesap grubunda aşağıdaki hesaplar yer alır.

520 Hisse Senetleri İhraç Primleri Hesabı, sonradan çıkarılan hisse senetlerinin daha önce çıkarılmış nominal değerden yüksek fiyatla, yani piyasa fiyatıyla satılması halinde (piyasa değeri- nominal değer) aradaki pozitif farkın izlendiği hesap türüdür.

521 Hisse Senedi İptal Kârları Hesabı, sermaye taahhüt eden ortağın bu yükümlülüğünü yerine getirememesi nedeniyle, bu ortağa ait payın ondan alınıp başka birine yüksek fiyattan satılması ile ortaya çıkan pozitif farkın izlendiği hesap türüdür.

521 Hisse Senedi İptal Kârları Hesabı, sermaye taahhüt eden ortağın bu yükümlülüğünü yerine getirememesi nedeniyle, bu ortağa ait payın ondan alınıp başka birine yüksek fiyattan satılması ile ortaya çıkan pozitif farkın izlendiği hesap türüdür.

Kâr yedekleri, sermaye şirketlerinde hem şirket sermayesini güçlendirmek hem gelecekte ortaya çıkacak riskleri karşılamak hem de şirketten alacaklı olanların ve ortakların haklarını daha iyi koruyabilmek amacı ile elde edilen kârın dağıtılmayarak şirkette bırakılmasıdır. Yedek akçe ayrılması, sermaye şirketleri için zorunludur. Yedek akçeler;

540 yasal yedekler, Türk Ticaret Yasası gereği ayrılır ve hesabında alacak tarafına yazılır.

541 statü yedekleri, ana sözleşme gereği ayrılır ve hesabında alacak tarafına yazılır.

542 olağanüstü yedekler, genel kurul kararıyla ayrılır ve hesabında alacak tarafına yazılır.

Dönem net kârı/zararı hesaplarının işleyişinde artış meydana geldiğinde hesabın alacak tarafına, azalış meydana geldiğinde hesabın borç tarafına kayıt yapılır. Firmanın tüm gelirleri ile giderlerinin tek çatı altında toplandığı hesap 690 dönem kâr/zarar hesabıdır. Bu hesabın borçlu tarafına dönem içinde yapılan giderler yazılır, alacak tarafına ise gelirler yazılır. Fark, eğer borçlu taraf büyük ise firmanın giderleri fazladır ve zarar etmiştir. Bu hesap eğer alacak kalanı verirse gelirler giderlerden fazladır ve dönemi kârla sonlandırmıştır.